شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٠٢ - منفعت، مرتبه و اسم فلسفه
گفته بوديم[١] كه مقدار دو اصطلاح دارد يعنى واژه «مقدار» مشترك لفظى بين دو معنا است:
دو معنا براى «مقدار»
١ـ مقدارى كه صورت جسمانى است و بدان «صورت مقدارية» هم مىگويند. مقدار به اين معنا مقوّم جسم و از علل داخلى آن و مبدئى براى طبيعيات بشمار مىآيد.
مشائين جسم را مركب از هيولى و صورت مىدانند. صورت جسميه همين است كه از آن به «صورت مقدارية» تعبير مىشود.
بحث از مقدار به معناى صورت جسمية مربوط به علم مابعد الطبيعة مىشود. در فلسفه اولى است كه صورت جسمية اثبات مىشود نه در علوم طبيعى. زيرا در علم طبيعى بايد از اعراض و حالات جسم «بما انه متحرك او ساكن» بحث شود نه از مقومات و علل جسم. هميشه بحث از علل و مقومات موضوع يك علم در علمى ديگر واقع مىشود. لذا بحث از مقومات جسم هم مربوط به علم مابعد الطبيعة يا فلسفه اولى است.
مقدار به معناى صورت جسميه هم در هندسه مورد بحث قرار نمىگيرد پس هندسه از مقدار به عنوان مقوم طبيعيات بحث نمىكند تا آن را علم مابعد الطبيعة بدانيم.
٢ـ مقدارى كه «كميّت» يعنى يكى از اعراض است.
[١] خود شيخ در فصل دوم همين مقاله [الهيات چاپ قاهره، ص ١١] دو معناى مقدار و تفاوت آنها را ذكر كرد ـ و ما هم در صفحه ٩٩ تا صفحه ١٠٦ همين نوشتار آوردهايم ـ و در قسمت منطق شفاء [المقولات، مقاله ٣، فصل ٤ يعنى ص ١١٢ به بعد] هم همين تفاوت را ذكر كرده است.