وهو علمُ «ما هو مباينٌ» من كلِّ الوجوهِ للطَّبيعةِ، فيكونُ قد سُمّىَ هذاالعلمُ بأَشرفِ مافيهِ. كما يُسمَّى هذا العلمُ بالإِلهىَّ أَيضاً، لاَِنّ المعرفةَ باللّهِ تعالى هى غايةُ هذاالعلم. وكثيراً مّا تُسمّى الأَشياءُ من جهةِ المعنى الأَشرف وَالجزءِ الأَشرفِ والجزءِ الّذِى هو كالغايةِ. فيكونُ كأنَّ[١] هذا العلمَ هو العلمُ الَّذى كمالُه وأشرفُ أجزائه ومقصودُه الأَوَّلُ هو معرِفةُ مايفارقُ الطَّبيعةَ من كلِّ وجه. وحينئذ إذا كانتِ التسميةُ موضوعةً بإِزاءِ هذَا المعنى لايكونُ لعلمِ العددِ مشاركةٌ لَه فى مَعنى هذَا الإِسمِ، فهذا هذا.

«و اما در مورد عدد، اشكال موكّدتر است و ظاهراً بنظر مى‌آيد كه بتوان علم عدد [= حساب]را مابعد الطبيعة دانست، مگر اينكه از مابعد الطبيعة چيز ديگرى را قصد كنند و آن اينكه مابعد الطبيعة يعنى علم به آنچه از هر جهت، مباين با طبيعت است [يعنى علم به مجردات محض]. يعنى اين علم [= فلسفه] را به اسم اشرف اجزائش مابعد الطبيعة ناميده‌اند همانگونه كه اين علم را علم الهى هم مى‌نامند چراكه شناخت خداى متعال غايت اين علم است. و در موارد بسيارى اشياء را به نام اشرف اجزاءشان خصوصاً جزئى كه غايت آنهاست مى‌خوانند. پس اين علم گويا علمى است كه كمالش و اشرف اجزائش و مقصود اوّلى از آن، شناخت چيزى است كه از هر جهت مجرّد از طبيعت است. با توجه به اين نكته اگر نامگذارى در برابر همين جزء اشرف باشد ديگر علم عدد [= حساب] با فلسفه در اين اسم [= مابعد الطبيعة] شريك نيستند. اين جواب را بگير.»[٢]

[١] در عبارت شيخ «فيكون كان» آمده و طبق نسخه الهيات چاپ قاهره «كأن» بايد خواند چون همزه را اظهار كرده است. ولى ظاهراً «كان» است نه كأَنَّ. در تعبيرات شيخ «يكون كان» و امثال آن فراوان يافت مى‌شود. و در معناكردن بايد يكى از «يكون» و «كان» را حذف كرد[م]. «كأنَّ» مطلب را ضعيف جلوه مى‌دهد در حالى كه يقيناً فلسفه كمالش و اشرف اجزائش معرفت مجردات و در رأس آنها واجب است لذا ما كأنَّ را نادرست مى‌دانيم. [م] [٢] شيخ در آخر مى‌گويد: فهذا هذا وهذاى اولى بمعناى «خُذ» است يعنى بگير اين جواب را. [م]بعضى شارحان و محشين «فهذا هذا» را بمعناى «اين است اين جواب» گرفته‌اند و از آن برداشت كرده‌اند كه شيخ مى‌خواهد با اين تعبير ضعف اين جواب را نشان دهد. [براى نمونه بنگريد: نراقى، شرح الهيات، ص ١٧٨] ‌‌