‌‌ ١ـ اجناس علل كدام‌اند؟ ٢ـ علل چه حالات و احكامى دارند؟ ٣ـ چه نسبتى بين علت و معلول هست؟ آيا هر علتى بايد از معلولش اقوى باشد يا نه؟ بعضى علل مثل علل وجودى و ايجادكننده شىء ضرورتاً از معلولهاى خويش اقوى هستند ولى بعضى ديگر از علل مثل معدّات چنين ضرورتى وجود ندارد. ٤ـ فرق بين علت فاعلى و علل ديگر چيست؟ ٥ـ فرق بين فعل و انفعال چيست؟ اين سؤال بعد از صحبت از علت فاعلى خود را نشان مى‌دهد چراكه فاعل، اثرش همان فعلش مى‌باشد و در مقابل فعل، انفعال است پس شايسته است كه تفاوت بين اين دو معلوم گردد. ٦ـ علت صورى و غايى چه هستند و آيا تفاوتى دارند يا نه؟ اين بحث به هنگام بررسى علل چهارگانه مطرح خواهد شد. در آنجا به اثبات علت صورى و علت غايى خواهيم رسيد و معلوم خواهد شد كه اينها دو علت متمايزند. ٧ـ آيا علت صورى و غايى بايد به علت نخستين منتهى شوند چون تسلسل در علل محال است يا اينكه چنين ضرورتى وجود ندارد؟ ٨ـ آيا همه علل از يك مبدء و ابتدائى بايد شروع شوند يا نه؟ اين بحث وقتى مطرح مى‌شود كه توجه كنيم همه علل بايد به علت نخستين ختم شوند يعنى كل جهان ابتدائى دارد.[١]

ثمَّ الكلامُ فى التّقدّمِ والتّأخّرِ والحدوثِ، وأَصنافِ ذلكَ وأَنواعِه وخصوصيّةِ كلِّ نوع منه، وما يكون متقدَّماً فى الطَّبيعةِ ومتقدِّماً فِى العقلِ، وتحقيقِ الأَشياءِ المتقدِّمةِ عندَ العقلِ، و وجهِ مُخاطبةِ[٢] مَن أنكرَها، فما كانَ فيهِ مِن هذهِ الاشياءِ رأىٌ مشهورٌ مخالِف للحقِّ نقضناهُ. فهذه[٣] وما يَجرى مَجراها لواحقُ الوجودِ بما هو وجودٌ.

[١] مسائل مذكور به ضميمه بعضى مسائل ديگر مثل «تفاوت بين علت فاعلى در نظر فلاسفه با فاعل در نظر متكلمين» در فصول ٥ گانه مقاله ٦ مى‌آيد. [٢] مخاطبة ممكن است مخاطئة يا مخاطبة بوده باشد. [نراقى، شرح الهيات، ص ١٩٨] [٣] اين جمله هم در ادامه پاراگراف سابق بايد نوشته مى‌شد نه ابتداى پاراگراف بعدى. ما هم چنين كرديم. پاراگراف جديد با «ولان ...» شروع خواهد شد. [م] ‌‌