طريق همين برهان صديقين اثبات مى‌شود. ولى عقول ما قدرت ندارند كه جميع مسائل فلسفى را همانند مسائل يادشده از راه برهانى كه ما را از علت به معلول مى‌رساند[١]، يعنى از راه برهان لم، اثبات كنند. اينجاست كه بخاطر ضعف عقول ما از اقامه براهين لمّىِّ ناچاريم در بعضى مسائل فلسفى دست نياز به سوى طبيعيات يا علوم ديگر دراز كنيم.[٢]

‌‌ شيخ اضافه مى‌كند كه فقط بر بعضى از مراتب موجودات مى‌توانيم اقامه برهان لمّى كنيم آنهم بطور اجمال نه به تفصيل. منظور وى اين است كه عقول ما اين اندازه را مى‌تواند ادراك كند كه مثلا ترتيب عالم به همان‌گونه‌اى كه هست مى‌بايست از واجب صادر شده باشد اما نمى‌تواند تفصيلا ادراك و اثبات كند كه هريك از موجودات در چه جايى و به چه ترتيبى بايد باشد.

‌‌ پس تأخر فلسفه از علوم ديگر، ناشى از عجز ما از اقامه براهين لمى و عقلى محض است.

‌

نگاهى نقادانه به كلام شيخ در باب مرتبه فلسفه

نقد كلام شيخ در باب مرتبه فلسفه

١) شيخ در باب مرتبه فلسفه گفت: در مقام تعليم و تعلم بايد فلسفه را متأخر از علوم طبيعى و رياضى قرار داد به اين دليل كه بعضى از مبادى فلسفه در علوم طبيعى اثبات

[١] مرحوم نراقى مى‌گويد: اين راه همان است كه مقدمات كلى عقلى بكار گرفته شود و از علت به معلول برسيم در حالى كه هم در كتاب شفاء و هم اشارات اثبات واجب از طريق مقدمات كلى عقلى است ولى سلوك از علت به معلول نيست. [شرح الهيات، ص ١٥٩ تا ص ١٦٣] [٢] ظاهراً اين سخن شيخ كه «يجب أن تعلم أنّ فى نفس الامر ...» جواب بر اشكال دور نيست چراكه امكان سلوك راهى عقلى ـ كه محتاج مقدمات و مبادى طبيعى نباشد ـ در نفس الامر و واقع براى دفع دور كافى نيست چون همين مقدار كه بخاطر عجز عقول ما، محتاج به مبادى طبيعى باشيم براى اشكال دور كفايت مى‌كند. پس سخن ملاصدرا [تعليقات، ص ١٨] كه مدعى شده است كه اين سخن شيخ مشتمل بر سه فايده است و يكى از آنها را «جواب به اشكال دور» دانسته است سخن صوابى نيست. [خوانسارى، الحاشية، ص ١٣٠] ‌‌