‌ بنابر تقييدى كه در موضوع علوم طبيعى ذكر شده است، اگر كسى چنين بحثى را مطرح كند كه آيا اجسام بسيط هستند يا مركب از اجزاء، اين ديگر از مسائل علم طبيعى نخواهد بود چرا كه تركيب و بساطت محمول براى جسم واقع مى‌شوند ولى نه از آن جهت كه جسم داراى حركت يا سكون است. از اينروست كه بحث از تركيب اجسام از هيولى و صورت، يك بحث طبيعى نيست بلكه فلسفى است.

علوم رياضى؛ تعريف، موضوع، مسائل و اقسام آنها

‌ امّا موضوع بعضى از علوم رياضى كمّ است كه بدون ماده هم مى‌توان آن را تصور كرد.[١] و موضوع بعضى ديگر از علوم رياضى امورى است كه داراى كميّت‌اند.

‌ در علوم رياضى از احوال و عوارض كمّ بحث مى‌شود از آن جهت كه كمّ است و در تعريف تعيليمات هيچگاه نوع خاصى از ماده اخذ نمى‌شود كه مثلا بايد آن شىء داراىِ كميّتْ ماده عنصرى باشد يا أثيرى. همچنين لزومى نيست كه در تعريف آنها قوه حركت داشتن آن اشياء داراى كميت را لحاظ كنيم.

‌ مشهور است كه علوم رياضى را به چهار علم تقسيم مى‌كنند. علم حساب، هندسه، هيئت و موسيقى. علم حساب و هندسه موضوعشان كمّ است با اين تفاوت كه در اوّلى كم منفصل مورد بحث قرار مى‌گيرد و در دومى كمّ متصل. اما در هيئت و موسيقى چيزى موضوع قرار مى‌گيرد كه داراى كميت است يعنى موضوع علم هيئت اجرام آسمانى از جهت قرب و بعد و نسبت بين آنها است كه با كميت مشخص مى‌گردد، و موضوع علم موسيقى اصوات است از آن جهت كه داراى كيفياتى هستند كه با هم روابط رياضى و كمّى دارند.

‌ نكته‌اى كه تذكرش خالى از فايده نيست اين است كه علوم رياضى را «تعليميات» مى‌نامند. چون يكى از اقسام علوم رياضى هندسه است كه در آن از «جسم تعليمى» يا «حجم» بحث مى‌شود. به همين مناسبت به كلّ علوم رياضى «تعليميات» اطلاق

[١] مراد از «مجرد» در عبارت «كم مجرّد عن المادة» مجرّد در مقابل مادى نيست بلكه مراد اين است كه اگر بخواهيم مى‌توانيم كمّ را در مقام تصور و تعريف جداى از ماده در نظر بگيريم يعنى احتياج نيست كه آن را روى ماده و عارض بر ماده در نظر آوريم.[م] ‌