شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٧ - آغاز جستجو پيرامون موضوع فلسفه اولى
اول ميلادى مطرح شده باشد. در بين فلاسفه اسلامى از زمان فارابى اين تقسيم مطرح و مورد قبول بوده است.
سخن صدرالمتألهين در مورد اقسام چهارگانه علوم نظرى
بر اساس تقسيم مذكور علوم نظرى سه علم بوده است: طبيعيات، رياضيات و الهيات. لكن صدرالمتألهين ادعا كرده است كه اتباع ارسطو علم ديگرى را به علوم نظرى افزوده بودند.[١] و آن علمى است كه در آن «كليات وجود» مورد بحث قرار مىگيرد. طبق گفته ايشان، آنچه را قدماء «الهيات»، «علم الهى» يا «حكمت الهى» مىدانستند پيروان ارسطو به دو علم مجزّا تقسيم كرده بودند. يكى «معرفة الربوبية» كه همان الهيات بالمعنى الاخص است و ديگرى علم «كليات وجود» كه در آن تقسيمات كلى وجود و احكام كلى آن مطرح مىشده و همان است كه امور عامه يا «الهيات بالمعنى الاعم» ناميده مىشود.
براى ما معلوم نيست كه صدرالمتألهين بر اساس چه مدركى چنين چيزى را به اتباع ارسطو نسبت مىدهد و كلام شيخ در اينجا و جاهاى ديگر كه علوم نظرى را به سه دسته تقسيم مىكند موجب ترديد در اين نسبت است چرا كه شيخ خود از اتباع ارسطو و از مشائين محسوب مىشود و در عين حال مجموع الهيات بالمعنى الاعم و الهيات بالمعنى الاخص را يك علم با اسامى مختلفى مثل «فلسفه اولى»، «حكمت حقيقى»، «علم اعلى»، «مابعدالطبيعة» و گاه «ما قبل الطبيعة» مىخواند.
و قَد أشير إِلى الفرقِ بينَهما و ذُكِر أَنَّ النَّظريّةَ هىَ الَّتى نطلبُ[٢] فيها استكمالَ القوّةِ النَّظريّةِ من النَّفسِ بحصولِ العقلِ بِالفعلِ. و ذلكَ بحصولِ[٣] العلم
[١] ملاصدرا، تعليقات، ص٤. مشخصات كتابشناختى «تعليقات» ملاصدرا عبارتاست از همان مشخصات «الهيات چاپ تهران» كه در پاورقى شماره ١ صفحه ٢٧ گفته آمد. گفتنى است كه در آن نسخه، ابتداءً تعليقات ملاصدرا به صورت مستقل آمده و سپس متن الهيات شيخ به همراه چندين حاشيه در پيرامون آن، آمده است. از اين به بعد ما عنوان «تعليقات» را براى تعليقات ملاصدرا به كار مىبريم. [٢] احتمالا در بعضى نسخهها بجاى «نطلب»، «يطلب» بوده كه در اين صورت «استكمال» نائب فاعل يطلب مىگردد ولى مطابق نسخه چاپ قاهره «نطلب» است كه «استكمال» مفعول آن مىشود. [م]
٣- نسخههاى الهيات در اينجا اختلاف دارند. در بعضى نسخهها مثل نسخه الهيات چاپ قاهره در هر دو جا «بحصول» آوردهاند و در بعضى نسخهها مثل نسخه الهيات چاپ تهران. در هر دو جا «لحصول» آوردهاند و در بعضى نسخهها مثل نسخه شرح الالهيات نراقى يكى را «بحصول» و ديگرى را «لحصول» ذكر كردهاند. البته تفاوت لحصول با بحصول معلوم است چراكه لام براى بيان غايت است و باء براى بيان سببيّت. دقت شود. [م]