‌ از ديدگاه شيخ، فلسفه عنوان عامى است كه به مجموعه علوم عقلى اطلاق مى‌شده است همانگونه كه «حكمت» نيز چنين بوده است. در ابتداء اين علوم گوناگون نظم و انسجام كافى نداشته‌اند و حتّى در زمان اوج رونق فلسفه در يونان باستان كسى مثل ارسطو كتابهاى متعددى در طبيعيات، رياضيات، مابعدالطبيعة و امثال اينها نوشته است ولى نظم منطقى در بين آنها موجود نبوده است. از همين روست كه در بين مورخّين فلسفه اختلاف نظر وجود دارد كه آيا ارسطو كداميك از اين كتب را اول نوشته است. بعضى را عقيده بر آن است كه اوّلين‌كتاب منطقى ارسطو كتاب جدل بوده است و دومين آنها برهان بوده ليكن همه بر اين عقيده اتفاق ندارند. در مورد كتب فلسفى ارسطو هم همين گونه اختلاف وجود دارد. شايد چندين قرن بعد از خود ارسطو كتابهايش جمع‌آورى و به نحوى تنظيم شده باشد.

تقسيم علوم فلسفى به نظرى و عملى

‌ در دوران اسلامى دسته‌بندى و ترتيب خاصى براى علوم فلسفى شهرت يافته كه اتفاقاً اين دسته‌بندى جالب بنظر مى‌آيد. آن دسته‌بندى اين است كه ابتدا علوم فلسفى را به دو دسته نظرى و عملى تقسيم و سپس در تقسيم‌بندى ثانوى هر يك از اين دو قسم را به سه دسته كوچكتر تقسيم مى‌كنند يعنى علوم نظرى را به طبيعيات، رياضيات و الهيات، و علوم عملى را به اخلاق، تدبير منزل و سياست مدن تقسيم مى‌كنند.

‌ البته بايد توجه داشت كه در اين تقسيم، منطق از دايره علوم فلسفى بيرون گذاشته شده است چرا كه منطق ـ چنانكه اشاره شد ـ مقدمه و ابزار علوم فلسفى شمرده مى‌شده است گرچه بعضى آن را جزء علوم فلسفى مى‌دانند. اين تقسيم، گويا در حدود قرن

[١] ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات (٦) النفس ص ٣٧ تا ٤١ و ١٨٤ تا ١٨٦. و نيز الشفاء، المنطق، (١) المدخل، ص ١٢ به بعد. ‌