‌‌ ٣) در سخن شيخ چنين آمده بود: «لانّ اشخاص النوع الواحد... اذا لم تختلف فى المعنى الذاتى...». بايد توجه داشت كه قيد «اذا لم تختلف...» توضيحى است زيرا واضح است كه افراد نوع واحد هيچگاه اختلافى در ذاتيات ندارند، و معناى كلام وى اين است: اشخاص يك نوع كه در معناى ذاتى اختلافى ندارند، لا محاله اختلاف و تعددشان به سبب امور خارج از ذاتيات است يعنى به سبب امور عرضى است.

وَ قَد يمكنُ أَن نُبيّنَ هذا بنوع مِن الإختصارِ، و يكونُ الغرضُ راجعاً إلى ما أَرَدناه [١] فنقولُ: إِنَّ وجوبَ الوجودِ إِذا كانَ صفةً للشّىءِ وَ موجوداً لَه، فإِمّا أن يكونَ واجباً فى هذه الصّفة أَىْ فى وجوبِ الوجودِ، أَنْ تكونَ[٢] عينُ تلكِ الصِّفةِ موجودةً لهذَا الموصوف فيمتنعُ الواحدُ منها أَن يُوجدَ وجوداً لا يكونُ صفةً له فيمتنع أن يُوجدَ لغيره فيجبُ أَن يُوجدَ لَه وحدَه; وَ إِمّا أَنْ يكونَ وجودُها لَه مُمكناً غيرَ واجب فيجوزُ أَن يكونَ هذا الشَّىءُ غيرَ واجبِ الوجودِ بذاتهِ و هُو واجبُ الوجودِ بذاته، هذا خلفٌ. فوجوبُ الوجودِ لا يكونُ إلاّ لِواحد فَقط.

«و امكان دارد همين [ وحدت واجب] را بطور مختصرى بيان كنيم و غرض [از اين بيان] به همان چيزى كه اراده كرديم بر مى‌گردد. پس مى‌گوييم: اگر وجوب وجود صفتى براى چيزى باشد و بر او حمل شود، يا اينگونه است كه در اين صفت (يعنى در وجوب وجود) ضرورت دارد [يعنى شرط است]كه عين اين صفت براى اين موصوف موجود باشد پس محال است كه در جايى اين صفت باشد ولى صفت براى اين موصوف نباشد پس ممتنع است كه [اين صفت]براى غير اين موصوفْ موجود شود پس بايد براى تنها همين موصوف موجود شود، و يا اينكه وجود اين صفت براى اين موصوفْ ممكن است و واجب نيست [كه اين صفت عيناً در اين موصوف

[١] در نسخه چاپ تهران، بجاى «أردناه»، «أَوردناه» ضبط شده است. (ص٣٠٤) و در الحاشيه مرحوم خوانسارى هم «أوردناه» مضبوط است. (ص٢٧٠) [٢] «أن تكونَ»به تأويل مصدر مى‌رود و اسم براى «يكون» قبلى مى‌شود و «واجباً» خبر مقدم آن يكون است. (م) ‌‌