بنابراين هر يك از واجب الوجودها بوسيله اين مقارن با ديگرى اختلاف دارد ولى در نفس معناى [واجب الوجودى] مخالف نيست پس اختلاف آنها در غير معناى [واجب الوجودى]است. و چيزهايى كه غير از معنا باشند ولى مقارن با معنا باشند اعراض و لواحق غير ذاتى‌اند.»

بررسى شقوق احتمالى در مابه الامتياز واجبهاى مفروضى كه در امر غير ذاتى اختلاف دارند

‌‌ شيخ در اينجا قصد دارد اين فرض را بررسى كند كه دو يا چند واجب الوجود، در اصل وجوب وجود و حقيقت واجب الوجودى شريك باشند و در عين حال امتيازى از يكديگر داشته باشند تا تعدد واجب محقق شود. در مورد ما به الامتياز واجبهاى مفروض چند احتمال مطرح مى‌شود.

‌‌ ١ـ به حقيقت واجب الوجود امرى مقارن شود كه بواسطه آن امر، بگوييم اين واجب الوجود اين است مثلا عرضى در آن حقيقت پيدا شود و يا مثلا صورتى با آن حقيقت متحد شود كه با ديگرى متحد نشده است.

‌‌ ٢ـ حقيقت واجب الوجود حالّ در چيزى شود كه واجب الوجود مفروض دوم در آن چيز حالّ نيست. لذا مى‌گوييم: واجبى كه در اين شىء هست و واجب ديگرى كه در اين شىء نيست .

‌‌ ٣ـ نفس «اين بودن» به حقيقت وجوب وجود اضافه شود و خود اين تشخص و «هذيّت» باعث امتياز يكى از ديگرى شده باشد.

‌‌ شيخ اين شقوق را به نحو ترديد بيان مى‌كند[١] ولى بايد توجه داشت كه معناى تشقيق، اقرار به صحّت همه شقوق نيست. اصلا شيخ كارى به صحت شقوق نامبرده ندارد و اين شقوق خواه صحيح باشد و خواه نباشد، همگى در اين خصوصيت شريك‌اند كه سبب امتياز چند واجب مفروض شده‌اند.

[١] در ذيل اين عبارت شيخ كه «قد قارنه شىء به صار هذا او فى هذا، او قارنه نفس أنّه هذا او فى هذا» محشين و شارحان مطالب زيادى گفته‌اند و مثلا ترديد شيخ را اشاره دانسته‌اند به دو قسم تركيب عقلى و يا به دو قسم تركيب ذهنى و خارجى. (ر.ك: ملا اولياء، الهيات چاپ تهران، حاشيه ص ٣٠٤ـ ملاصدرا، تعليقات، صص ٥ـ٣٤ـ خوانسارى الحاشية، صص٢ـ٢٦١) ‌‌