‌‌ «و هيچيك از دو مضاف، بواسطه ديگرى واجب نمى‌شود بلكه با ديگرى واجب است و آنچه دو مضاف را ايجاب مى‌كند علتى است كه آنها را جمع مى‌كند. و نيز دو ماده يا دو موضوع و يا دو موصوف براى متضايفان چنين‌اند [= هيچگاه يكى بواسطه ديگرى واجب نمى‌شود] و وجود دو ماده يا دو موضوع به تنهايى كافى [براى ايجاب دو مضاف]نيست بلكه وجود امر سوّمى كه جمع كننده بين دو مضاف باشد لازم است.»

‌‌ در اينجا شيخ پرانتزى باز مى‌كند و به متضايفان مى‌پردازد. سخن شيخ در اينجا، در واقع پاسخى است به اشكالى مقدّر، و آن اينكه: شما تلازم را متوقف بر رابطه عليت كرديد زيرا مدعى هستيد كه فقط و فقط بين علت و معلول و يا بين دو معلول يك علت، تلازم برقرار مى‌شود و در غير اين دو مورد تلازمى نيست در حالى كه ضرورتى ندارد كه پاى عليت را به ميان بكشيم تا تلازم مطرح شود بلكه بين دو امر متضايف هم تكافؤ و تلازم هست و حال آنكه دو امر متضايف نسبت به همديگر عليتى ندارند و ضرورتاً معلول علت ثالثه‌اى هم نيستند.

‌‌ مفاد اين اشكال را بعدها فلاسفه‌اى مثل ابوالبركات بغدادى، فخر رازى و شيخ اشراق معتقد شدند ـ قبلا هم به عقيده اينان اشارت كرديم[١] ـ و از تعليقات صدرالمتألهين برمى‌آيد كه كسانى در زمان شيخ اين عقيده را اظهار كرده بودند و شيخ در صدد ردّ سخن آنان برآمده است. ولى محتمل است كه خود شيخ اين اشكال به ذهنش خطور كرده و يا اينكه يكى از شاگردانش بر او اشكال كرده و او را به جوابگويى وا داشته است.

‌‌ به هر حال، بعضى از فلاسفه بعدى جواب شيخ را قانع كننده نيافته‌اند و لذا معتقد شده‌اند كه علاقه لزوميه و تلازم منحصر به رابطه عليت نيست.

[١] رجوع كنيد به ص ٣٣٧ و ٣٣٨ همين نوشتار. ‌‌