فِى ابْتداءِ الْقولِ فِى الْواجبِ الْوُجودِ وَ الْمُمكنِ الْوُجودِ، وَ أَنَّ الْواجبَ الْوُجُود لاعِلّةَ له، وَ أَنَّ الْممكنَ الْوُجود مَعلولٌ، وَ أَنَّ الْواجبَ الوجود غيرُ مُكافىء لِغيرهِ فى الوجود و لا متعلّق بغيرهِ فيه.

‌

فصل ششم

آغاز سخن در باب واجب الوجود و ممكن الوجود، و اينكه واجب الوجود را علّتى نيست و ممكن‌الوجود معلول است، و اينكه واجب الوجود با غير خودش تكافؤ در وجود ندارد و در وجودْ متعلّق[١] به غير خودش نيست.

‌‌ در اين فصل، شيخ مطلبى در مورد خصوصيات واجب الوجود و ممكن الوجود، ارائه مى‌كند و اين عناوين را يكى يكى بررسى مى‌كند كه هر كدام را در محل خودش توضيح خواهيم داد:

و نَعودُ إِلى ما كُنّا فيه فنقولُ: إِنَّ لكلِّ واحد مِن الْواجبِ الْوجود وَ الْممكنِ الْوجود خواصَّ فنقولُ: إِنَّ الاُْمورَ الَّتى تدخلُ فِى الْوجودِ تَحتملُ فِى الْعقلِ الإِنقسامَ إِلى قِسمينِ، فيكونُ منها ما إذا اعْتُبرَ بِذاته لم يَجبْ وجودُهُ وَ ظاهرٌ أَنَّه لا يَمتنعُ أَيضاً وجودُه وَ إِلاّ لَم يدخُلْ فى الوجودِ، وَ هذَا الشّىءُ هو فى حيِّز الاِْمكانِ، و يكونُ مِنها ما إِذَا اعتُبرَ بذاته وجبَ وجودهُ.

[١] مراد از نفى تعلق واجب به غير خود در وجود ـ همان‌گونه كه از سخنان بعدى شيخ ظاهر مى‌شود ـ نفى تكثر در ذات واجب و عدم تركب واجب از اجزاء ذهنى و خارجى است. [خوانسارى، الحاشية، ص ٢٢٥ ـ ملا اولياء، الهيات چاپ تهران، حاشيه ص ٢٩٩]. خوانسارى در ضمن تفصيل در اينجا براى تعلق دو احتمال ذكر كرده است: الف) تعلق به معناى توقف، ب) تعلق به معناى انتساب و ربط [الحاشية، صص ٦ـ٢٢٥] ‌‌