‌‌ طبق تعريف مشهور، معقولات ثانيه منطقى به مفاهيمى اطلاق مى‌شود كه هم عروض و هم اتصاف آنها ذهنى است و ما بازاء خارجى ندارند. تعبير شيخ اين است كه معقولات ثانيه مفاهيمى‌اند كه به معقولات اولى استناد دارند يعنى اوّل بايد معقولات اولى در ذهن تحقق داشته باشند تا معروض معقولات ثانيه قرار گيرند، مثلا بايد اول مفهوم «انسان» در ذهن داشته باشيم تا اينكه بگوييم: «انسان نوع است». «نوع» معقول ثانى و «انسان» معقول اول است. همينطور مفهوم حيوان و جنس كه مفهوم «حيوان» معقول اول و مفهوم «جنس» معقول ثانى است. به عبارت ديگر معقولات ثانيه منطقى محمولاتى هستند كه موضوعات آنها معقولات اولى يا مفاهيم ماهوى‌اند.[٣]

‌‌ شيخ به اين امر توجه مى‌دهد كه در منطق از معقولات ثانيه منطقى بحث مى‌شود

[١] قبلا توضيحى پيرامون اين مسأله داده‌ايم. طالبان مى‌توانند به همانجا مراجعه كنند. [ص ٢٤ از همين نوشتار و پاورقى همان صفحه] [٢] در باب معقولات ثانيه بحثهاى مفصلى قابل طرح است كه در اينجا بدانها پرداخته نشده است. قبل از شيخ، فارابى به «معقول ثانى» اشاره كرده است. [براى نمونه بنگريد: المنطقيات للفارابى، ج ٣، ص ١٣٢ به بعد]خود شيخ هم در كتب مختلف به اين امر اشاره دارد. [براى نمونه بنگريد: التعليقات، ص ١٦٧ و نيز در مدخل منطق شفاء كه در پاورقى صفحه ٩١ بدان اشاره شد.] [٣] گفتنى است كه بحث در باب اقسام معقولات و تعريف هر يك محتاج بحثى مبسوط و دقيق است كه در اينجا وارد آن نشده‌ايم. ما براى ارجاع طالبان و خوانندگان، فقط چند منبع از كتب دانشمندان گذشته و چندى هم از متأخرين و معاصرين را نام مى‌بريم تا با مراجعه به آنها بهره علمى فراوانى برايشان حاصل آيد.

المنطقيات للفارابى، ج ٣، ص ١٣٢ به بعد ـ ابن سينا، التعليقات، ص ١٦٧ و نيز الشفاء، المنطق، المدخل، ص ٢١ به بعد ـ سهلان ساوى، البصائر النصيرية، ص ٢٩ ـ طوسى (خواجه نصير)، اساس الاقتباس، ص ٣٩٩ ـ قطب الدين شيرازى، درّة التّاج، ج دوم، قسمت منطق، ص ١٠ ـ صدرالدين محمد الشيرازى، اسفار، ج ٢، ص ٣٣٢ تا ٣٣٩ ـ علامه طباطبايى، نهاية الحكمة، ص ٢٥٦ به بعد ـ شهيد مطهرى، مجموعه آثار، ج ٥، ص ٢٦٦ تا ٢٨٨ و نيز مجموعه آثار، ج ٩، ص ٣٦١ تا ٤٠٩ ـ استاد مصباح، آموزش فلسفه، ج ١، درس ١٥ و نيز ايدئولوژى تطبيقى، ج ٢، درس ١٠ و نيز چكيده چند بحث فلسفى، ص ٢٥ تا ٢٧ و نيز دروس فلسفه، ص ٣٨ به بعد.

‌‌