‌‌ شيخ در ادامه مى‌گويد: علومى كه تحت علم طبيعى داخل هستند[١]، مثل علم طب، سخنى در باب مسائلى از اين قبيل كه «آيا جسم جوهر است» يا «آيا جسم مركب از هيولى و صورت است يا اينكه بسيط است» نخواهند داشت چون كه موضوعات اين علوم بسيار جزئى است و مسائل آنها از ديدگاههاى بسيار محدودترى مطرح مى‌شوند كه تناسبى با مسائل فوق ندارند.

اشاره‌اى به مسائل علوم عملى

‌‌ در علوم اخلاقى[٢] هم جايى براى پژوهش در باب حقيقت موضوع آنها، كه همان نفس و حالات نفس و... است، نيست يعنى هيچگاه در حكمت عملى و علوم زير مجموعه آن، بحث نمى‌كنند كه آيا نفس وجود دارد يا نه، و آيا نفس مجرد است يا مادّى و امثال اينها، زيرا در علوم اخلاقى از اعمال اختيارى و مسائل مربوط به آنها بحث مى‌شود.

‌‌ حال كه چنين است بايد علمى متكفل بحث در اين مسائل باشد و طبعاً موضوع آن علم بايد امرى بسيار عام باشد تا همه اينها به عنوان مسائلى پيرامون آن موضوع، مطرح شوند.

وأَمّا العلمُ الرّياضىُّ فقد كانَ موضوعُه إِمّا مقداراً مجرّداً فى الذّهنِ عَن المادّةِ، و إِمّا مقداراً مأخوذاً فى الذّهن معَ مادّة، و إِمّا عدداً مجرّداً عن المادّةِ، و إمّا عدداً فى مادّة. و لم يكن أيضاً ذلك البحثُ مُتَّجِهاً الى إِثبات أَنَّه مقدارٌ مجرّدٌ أو فى مادّة او عددٌ مجرَّدٌ أو فى مادّة، بل كان فى جهةِ الأحوالِ الَّتى تعرضُ له بعدَ وضعه.

[١] در باب علوم اصلى و فرعى طبيعى به سخن ملاصدرا اكتفاء مى‌كنيم. خلاصه كلام ايشان چنين است. اصول علم طبيعى هشت قسمند: ١ـ سمع الكيان ٢ـ علم السماء و العالم ٣ـ الكون و الفساد ٤ـ الاثار العلوية ٥ـ علم المعادن ٦ـ علم النبات ٧ـ طبايع الحيوان ٨ـ معرفة النفس

‌‌ علوم فرعى طبيعيات عبارتند از: ١ـ علم طب ٢ـ احكام النجوم ٣ـ علم الفراسة ٤ـ علم التعبير ٥ـ علم الطلسمات ٦ـ علم النير نجات ٧ـ علم الكيمياء. [تعليقات، صص ٨ ـ ٧]. مرحوم خوانسارى و نراقى هم همين تقسيم را ذكر كرده‌اند. [الحاشيه، صص ٢ـ ٤١ شرح الهيات، ص ٤٥]براى آگاهى از تعريف هر يك از اين علوم به منابع ياد شده مراجعه كنيد.

[٢] مراد خصوص اخلاق نيست بلكه مطلق حكمت عملى است. در واقع شيخ «تسمية الشىء باسم جزئه» كرده است و حكمت عملى را اخلاق نام داده است. بعضى از محشين و شارحين از جمله مرحوم خوانسارى و نراقى نيز اين نكته را يادآور شده‌اند. [الحاشيه، ص ٤٢ ـ شرح الهيات، ص ٤٥] ‌‌