‌‌ اين سخن شيخ تعبير ديگرى است از محال بودن اتّفاق در باب علل فاعلى. يكى از معانى اتفاق، در باب علت فاعلى مطرح است و آن تحقق معلول بدون وجود علت فاعلى است. و عقل بالضروره حكم به محال بودن چنين اتفاقى مى‌كند.

‌‌ اگر كسى معتقد شود كه ممكن الوجود بدون علت بوجود آمده است در واقع به وجود معلول بدون علت معتقد شده كه خلاف حكم بديهى عقل است.

‌‌ شيخ در اينجا به طور تفصيل به اين امور نمى‌پردازد كه منشأ اين حكم عقل چيست؟ آيا اين يك حكم فطرى است؟ اينكه هر ممكن الوجودى علت مى‌خواهد با اين قضيه كه هر معلولى علت مى‌خواهد، هر دو يك حقيقت را بازگو مى‌كنند يا اينكه دو قضيه‌اند؟ و مسائلى از اين قبيل. ما هم به اين مسائل نمى‌پردازيم چرا كه از شرح سخنان شيخ باز مى‌مانيم ولى طالبين مى‌توانند به كتاب‌هاى ديگر از جمله نهاية الحكمة و تعليقه[١] بر آن مراجعه كنند.

[١] نهاية الحكمة، ص ١٥٦ تا ص ١٩٤ (= مرحله ثامنة) و تعليقة على نهاية الحكمة، ص ٢٢٥ تا ص ٢٣٠.

‌‌ گفتنى است كه مباحث مورد اشاره در متن در نوشته‌هاى قدماء كمتر مورد بررسى قرار گرفته است. مثلا در نوشته‌هاى اولين فلاسفه مسلمان به تعريف علت و معلول، قاعده ضرورت على معلولى، قاعده الواحد و امثال آن پرداخته شده است ولى اينكه چگونه انسان براى نخستين بار به اين مفاهيم آشنا شد، بسيار كم مورد بحث و بررسى است. براى نمونه بنگريد: الكندى، نامه كندى به المعتصم بالله ـ فارابى، التعليقات و فصول منتزعة ـ ابن سينا در كتب فلسفى‌اش ـ غزالى، مقاصد الفلاسفة ـ سهروردى در كتب فلسفى‌اش ـ فخر رازى، المباحث المشرقية ـ خواجه نصير طوسى، تجريد الاعتقاد، مقصد اول، فصل سوم (كشف المراد علامه حلى، ص ٦٥ تا ٧٨) و ديگران.

‌‌ ملاصدرا در اسفار ج ٢، (المرحلة السادسة فى العلة و المعلول)، ص ١٢٦ تا ص ٣٩٦ مفصلا مباحث مربوط به علت و معلول را دارد. مرحوم سبزوارى در شرح منظومه حكمت (الفريدة السابعة فى العلة و المعلول) هم مفصل بحث كرده است.

‌‌ در ميان متأخرين، كسانى كه بيشتر به چند مسأله مورد اشاره در باب عليت پرداخته‌اند، مى‌توان به مرحوم علامه طباطبايى در اصول فلسفه و روش رئاليسم، مقاله نهم و تعليقات و شروح استاد شهيد مرتضى مطهرى بر مقاله نهم از كتاب ياد شده (مجموعه آثار شهيد مطهرى، ج ٦، ص ٦٤١ تا ٧١٩) ـ استاد مصباح در پاسدارى از سنگرهاى ايدئولوژيك، ص ١٣١ تا ص ١٦٢ و نيز آموزش فلسفه، ج ٢، درس ٣١ تا درس ٣٩، اشاره كرد.

‌‌ البته مرحوم مطهرى در شرح بر مقاله ششم و هشتم الهيات شفاء بوعلى (مجموعه آثار شهيد مطهرى، ج ٧، ص ٣١٩ تا ٤٥٥، ج ٨، ص ٢٥ تا ص ١١٠) نيز به مسائل مرتبط با عليت پرداخته‌اند و نيز آيت الله جوادى آملى، علاوه بر مطرح كردن مباحث علت و معلول در رحيق مختوم شرح حكمت متعاليه (ج ٢، بخش ٢، ٣ و ٤)، در كتاب تبيين براهين خدا، ص ٣٩ تا ١٠٢ هم به اين مسائل پرداخته‌اند.

‌‌