‌‌ در اينجا شيخ جمله‌اى دارد بدين تعبير كه «و ما قبل ذلك التخصيص كالمبدأ، فنبحث عنه و نقرر حاله» و براساس توضيحات ارائه شده «ما قبل» مبتدا است و «كالمبدأ» خبر و فاء براى تفريع است و ادامه جمله هم مشكلى ندارد. و خلاصه معناى جمله اين است: قبل از آنكه موجودْ تخصص طبيعى يا رياضى و يا غير آن پيدا كند در حكم مبدء براى علوم جزئى است و در فلسفه مورد بحث و بررسى قرار مى‌گيرد.

‌‌ ولى صدرالمتألهين[١] اين جمله را چنين تركيب كرده است كه «ما قبل» مبتد است و «كالمبدأ» عطف تفسيرى آن است و خبر «ماقبل» همان «فنبحث عنه و نقرّر حاله» مى‌باشد. و معناى جمله بر اساس اين تركيب چنين مى‌شود: قبل از آنكه موجودْ تخصص رياضى و... پيدا كند ـ كه مانند مبدأ خواهد بود ـ در خود فلسفه مورد بررسى قرار خواهد گرفت.

‌‌ ظاهراً احتياجى به توجيه صدرالمتألهين وجود ندارد گر چه با اين توجيه عبارت شيخ دلنشين‌تر مى‌گردد.

فتكونُ إذن مسائلُ هذا العلمِ فى أسباب الموجودِ المعلولِ بما هو موجودٌ معلولٌ، و بعضُها فى عوارضِ الموجودِ، و بعضُها فى مبادىءِ العُلوم الجزئيّةِ.

«پس بنابر اين قسمى از مسائل فلسفه در باب اسباب موجود معلول از آن جهت كه موجود معلول است، مى‌باشد و قسمى هم درباره عوارض موجود است و بخشى هم در مورد مبادى علوم جزئيه.»

اشكالات سخن شيخ در باب اقسام سه‌گانه مسائل فلسفه

‌‌ حاصل آنكه: مسائل فلسفه به اين سه بخش تقسيم مى‌شود ولى بنظر مى‌آيد كه اين‌گونه تقسيم‌كردن مسائل فلسفه، اشكالاتى به همراه دارد.

‌‌ يكى از اشكالات اين است كه خود شيخ به ما آموخته كه «در هر علمى فقط و فقط از عوارض ذاتيه موضوع آن علم بحث مى‌شود، حال آنكه طبق اين تقسيم تنها يك بخش از مسائل فلسفه پيرامون عوارض موجود است و دو بخش ديگر از مسائل فلسفه راجع به عوارض موجود بما هو موجود نيستند.[٢] پس يا بايد دست از آن اصل

[١] بنگريد: [تعليقات، ص ١٤. ملا اولياء، الهيات چاپ تهران، حاشيه ص ٢٨٢. نراقى، شرح الهيات، ص ١٠٧ به بعد.] [٢] قبلا در ص ١٢١ همين نوشتار به اين اشكال پرداخته بوديم. ‌‌