«و بعضى از مطالب فلسفى امورى‌اند كه نسبت به موجود، شبه نوع‌اند مثل جوهر، كم و كيف; زيرا موجود براى تقسيم شدنش به امور مذكورْ احتياج به تقسيم قبلى‌اى ندارد آنگونه كه جوهر به تقسيماتى احتياج دارد تا اينكه به انسان و غير انسان تقسيم شود.»

‌‌ بعضى از امورى كه در فلسفه مطرح مى‌شود نسبت به موجود ـ كه موضوع فلسفه است ـ شبيه انواع مى‌باشد. در اينجا بايد ديد كه چرا شيخ تعبير «كالانواع» يعنى شبيه انواع را بكار برده است و از تعبير «انواع» بهره نبرده است؟

‌‌ پاسخ اين سؤال واضح است. چون «موجود» جنس نيست تا انواع داشته باشد. «موجود» معقول ثانى فلسفى است و از قبيل ماهيات نيست. مقولات عشر مثل جوهر، كم و كيف هم كه اجناس عاليه‌اند جنس بالاترى بنام «وجود» ندارند[١] كه بتوان گفت: هر كدام از مقولات عشر نوعى براى وجود است. لذا شيخ تعبير «انواع» را بكار نگرفت.

‌‌ پس جوهر، كم و كيف و ساير مقولات عشر «شبيه انواع» براى موجود هستند، لذا در فلسفه بايد حقيقت اين امور تبيين شود و وجود آنها اثبات گردد.

‌‌ شيخ در اينجا بيانى دارد مبنى بر اينكه جوهر و كم و كيف و مانند آنها از اقسام اوليه موجوداند[٢]، زيرا براى تقسيم موجود به اين امور محتاج نيستيم كه تقسيم

[١] صدر المتألهين فرموده: اجناس عاليه يعنى مقولات نسبت به طبيعت موجود بما هو موجود مثل نسبت انواع اولى ذاتى به جنس هستند ولى «وجود» شبيه جنس است چرا كه جنس و نوع و امثال اينها از معقولات ثانيه‌اى هستند كه در ذهن عارض ماهيات مى‌شوند حال آنكه وجود نه ماهيت چيزى است و نه ماهيت دارد. در عين حال وجود همانند جنس است كه داخل در حقيقت افرادى است كه متخالفه الحقايق مى‌باشند. [تعليقات، ص ١١]. مرحوم نراقى هم اين سخن رانقل كرده است. [شرح الهيات، ص ٧٠] ولى مرحوم خوانسارى بر سخن صدرالمتألهين ايراداتى دارد [الحاشية، ص ٧٢] [٢] بعضى گفته‌اند: وجه اينكه مقولات را شبيه انواع براى موجود بحساب آورده‌اند، شايد اين باشد كه در حدّ اسمى جوهر و عرض معناى وجود اخذ مى‌شود. مثلا جوهر را به «موجود لا فى موضوع» و عرض را به «موجود فى موضوع» تعريف مى‌كنند و يا اين دو را اينگونه تعريف مى‌كنند: جوهر ماهيتى است كه هرگاه موجود شود فلان است و عرض ماهيتى است كه هرگاه موجود شود فلان است. [براى نمونه بنگريد: قوام الدين، الهيات چاپ تهران، حاشيه ص ٢٨١.] ‌‌