مى‌يابند هر چند ذهن انسان مى‌تواند آن امور را از محسوسات تجريد و تفكيك كند حال اينكه مسائلى از قبيل اينكه:« آيا جسم جوهر است يا عرض» نه از محسوسات است و نه از امور متحقق در محسوسات.[١]

‌‌ پس بايد بحث از مسائل مذكور را در علمى كه درباره اشياء مباين با محسوسات بحث مى‌كند، داخل كرد. تعبير «مباين» تعبير ديگرى است از «مفارق» يعنى آنچه از محسوسات نيست و به اصطلاح «مجرد» است يعنى نه محسوس است و نه از چيزهايى است كه در محسوسات موجود مى‌شوند ولى ذهن مى‌تواند آنها را از محسوسات تجريد كند.

تفاوت موضوع طبيعيات با موضوع رياضيات

‌‌ معمولا مى‌گويند كه موضوع طبيعيات محسوسات است يعنى طبيعيات درباره امورى بحث مى‌كنند كه هم وجوداً و هم حدّاً مقرون به ماده‌اند و به عبارت ديگر طبيعيات از امورى بحث مى‌كنند كه هم در مقام خارج همراه با ماده مى‌باشند و هم در مقام تصور و تعريف، زيرا اگر بخواهيم حقيقت امور طبيعى را بفهميم و آنها را درست تصوّر كنيم بايد حتماً ماده را لحاظ كنيم.

‌‌ ولى موضوع رياضيات امورى است كه گرچه وجوداً مقارن با ماده‌اند ولى تصوراً مجرّدند يعنى ذهن ـ و به تعبير شيخ توهّم ـ مى‌تواند آنها را از ماده تجريد كند. عدد و مقدار در ماده تحقق پيدا مى‌كنند و بر طبق نظر مشهور بين مشّائين يكى از أعراض ماديات بحساب مى‌آيند خصوصاً مقدار كه تقريباً در مورد آن اتفاق نظر هست كه از اعراض جسم است. پس وجود اينها بدون ماده امكان ندارد. ما در خارج مكعب يا مربّعى نداريم كه بدون جسم تحقق داشته باشند. گر چه هنگامى كه در هندسه از اين امور بحث مى‌شود حيثيت تحقق در ماده‌اش لحاظ نمى‌گردد و اينها را بدون ماده تصور و تعقل مى‌كنند.

[١] بعضى از محشين و شارحين كلام شيخ گفته‌اند كه گرچه لازم بنظر مى‌آيد كه شيخ دو احتمال ديگر را مطرح و آنها را بررسى كند: يكى اين احتمال كه مسائل فوق در علم اخلاق مطرح شوند و احتمال ديگر آنكه مسائل فوق درعلم منطق مورد بررسى قرار گيرند ولى دليل اينكه شيخ اين دو احتمال را رها كرده است اين است كه هر دو احتمال واضح البطلان است. بعضى هم گفته‌اند: احتمال دوم را در قسمتهاى بعدى همين فصل مطرح خواهد كرد. [صدرالمتالهين، تعليقات، صص ٩ـ٨ ـ خوانسارى، الحاشيه، صص ٩ـ٤٨، نراقى، شرح الهيات، ص ٥٤] ‌‌