يعنى الهيات، رياضيات، طبيعيات و منطق، علم ديگرى نداريم، و نتيجه مى‌گيرد كه بايد در علم الهى از مقومات ماهيت و نيز از وجود موضوعات علوم مذكور يعنى رياضيات، طبيعيات و منطق بحث شود.

ثُمَّ البحثُ عنْ حالِ الجوهرِ بما هو موجودٌ و جوهرٌ، و عَن الْجسمِ بما هو جوهرٌ، و عن المقدارِ و العدد بما هما موجودانِ، و كيف وجودهما[١]، و عنِ الأُمورِ الصُّوريّةِ[٢] الّتى ليستْ فى مادَّة او هى فى مادَّة غير مادّةِ الأَجسام، و أَنَّها كيف تكونُ و أىُّ نحو من الوجود يخصُّها، فممّا يجبُ أَن يُجرّدَ له بحثٌ.

و ليس يجوزُ أَنَ يكونَ من جملةِ العلم بالمحسوسات، و لا من جملةِ العلم بما وجودهُ فى المحسوساتِ، لكنَّ التوهّمَ و التحديدَ يجرِّدُه عن المحسوساتِ.

فهوَ إِذن من جُملةِ العلمِ بما وجودُهُ مباينٌ.

«بحث از جوهر به عنوان اينكه موجود و يا جوهر است، همچنين بحث از جسم به عنوان اينكه جوهر است و نيز بحث از مقدار و عدد به اين عنوان كه موجودند و چگونه موجودند و بحث از امور صورى كه تعلقى به ماده ندارند و يا در ماده‌اى غير از ماده اجسام تحقق دارند و بحث از اينكه اين امور صورى چگونه هستند و چه وجودى مخصوص آنهاست; همه اين مطالب را لازم است جداگانه مورد بحث قرار دهيم و چنين نيست كه اين بحثها جزو علم به محسوسات قرار گيرد و نه اينكه جزو علم به امورى باشد كه وجودشان در محسوسات است و فقط در مقام تحديد و توهّم از محسوسات تجريد مى‌شوند.

بنابراين بايد اين بحثها جزو علم به امورى باشد كه وجودشان مباين از ماده [يعنى مجرد]است.»

[١] در نسخه‌اى «كيف وجودَيْهما» ضبط شده است. توجيهى هم براى اين ضبط ارائه شده است. [شرح الهيات نراقى، ص ٥٢] [٢] مرحوم نراقى نقل مى‌فرمايد كه در بعضى از نسخه‌ها «التصورية» ضبط شده است و آن را اصوب مى‌شمارد [منبع سابق، ص ٥٣] ‌‌