برهان سوم: برهان سوم براى اثبات قاعدۀ «الواحد لا يصدر عنه إلاّ الواحد» اين است كه گفته مى‌شود: هرگاه واحد حقيقى به عنوان علت، منشأ صدور دو امر مختلف مانند (الف) و (ب) واقع شود، لازم مى‌آيد كه يك امر واحد منشأ صدور (الف) و (ما ليس الف) واقع شده باشد؛ زيرا صدور (ب) چيزى جز (ما ليس الف) نمى‌باشد؛ و اين امر مستلزم اجتماع نقيضين خواهد بود. اين برهان را شيخ الرّئيس ابو على سينا در پاسخ پرسش بهمنيار مبنى بر مطالبۀ دليل جهت اثبات قاعده نوشته است.

امام فخر رازى اين برهان را در كتاب مباحث المشرقيه نقل كرده و سخت آن را مورد اشكال قرار داده است. عبارت امام فخر رازى در باب اين برهان چنين است:

إنّ كذا إذا صدر عنه (الف) و (ب) و (الف ليس ب) ، فقد صدر عن كذا من الجهة الواحدة (الف) و (ما ليس الف) و ذلك تناقض ١.

سهروردى

شهاب الدّين سهروردى در بيش‌تر آثار خويش اين قاعده را مورد بحث قرار داده و جهت اثبات آن استدلال نموده است. در جميع استدلال‌هاى وى جز آنچه در باب براهين سه‌گانه ذكر شد، سخن تازه‌اى نمى‌يابيم.

سهروردى در آغاز، صدور نور و ظلمت، سپس صدور دو ظلمت و سرانجام صدور دو نور را از واحد من جميع الجهات محال مى‌داند. قطب الدّين شيرازى شارح كتاب حكمة الاشراق در مقام توضيح سخن سهروردى، مفاد اين قاعده را نزديك به بديهى دانسته و هرگونه توقف و ترديد را در مورد آن ناشى از عدم ادراك صحيح نسبت به معناى واحد حقيقى به حساب آورده است، چنان‌كه مى‌گويد:

و هذا الحكم قريب من الوضوح يكفى فيه مجرّد التّنبيه و إنّما يتوقّف فيه من يغفل عن معنى الواحد الحقيقى و إليه اشار بقوله لا يجوز أن يحصل من نور الانوار نور و غير نور من الظلمات. . . فيكون اقتضاء النور غير اقتضاء الظلمة ٢.

سهروردى اين قاعده را در كتاب‌هاى حكمة الاشراق، تلويحات، الواح عمادى و رسالۀ پرتونامۀ خويش به تفصيل مورد بحث قرار داده است: عين عبارت وى در رسالۀ الواح عمادى به ترتيب زير است:

قاعده ٥١: يكى از جملۀ وجوه اقتضاء نكند الاّ يك چيز را. زيرا كه اگر اقتضاى دو

١ المباحث المشرقية. ج ١، ص ٤٦١.

٢ . شرح حكمة الاشراق سهروردى، ص ٣١٤.