قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٨١ - دبيران كاتبى

از موصوف خود؛ ولى چنان‌كه ديديم بدون تمسّك به استحالۀ دور و تسلسل برهان وى در مورد اثبات اين مطلب ناتمام خواهد ماند.

دبيران كاتبى

براى اثبات اين مطلب يعنى عدم انفكاك مواد ثلاث مانند وجوب، امكان و امتناع از موصوف‌هاى خود برهان ديگرى وجود دارد كه بسيار نيرومندتر از برهان سهروردى است. اين برهان را دبيران كاتبى اقامه كرده و علاّمۀ حلّى به شرح و توضيح آن پرداخته است.

خلاصۀ برهان اين است كه هرگاه تأخّر و انفكاك مواد سه‌گانه از موصوف‌هاى خود جايز باشد، مستلزم انقلاب در ذاتيات شىء خواهد بود. و انقلاب در ذاتيات شىء بالضّروره باطل و محال است؛ مانند اين‌كه اگر فرض كنيم امكان ذاتى از ممكن بالذّات جدا گردد و در حال تأخّر و به‌طور زائد از موصوف خود در خارج تحقق پذيرد، بلادرنگ اين پرسش پيش مى‌آيد كه آيا ممكن بالذّات بدون امكان ذاتى، ولو در يك لحظه، چگونه خواهد بود؟

براى پاسخ به اين پرسش، يا بايد گفته شود: ممكن بالذّات بدون صفت امكان واجب بالذّات است؛ يا بايد گفته شود ممتنع بالذّات است. ولى شق سوم كه گفته شود ممكن بالذّات بدون صفت امكان بازهم ممكن بالذّات است، وجه معقولى نخواهد بود. اكنون اگر هركدام از دو قول مزبور در اين مسئله گفته شود، مستلزم انقلاب در ذاتيات شىء خواهد بود: زيرا انتقال شىء از حالت امكان ذاتى به وجوب يا امتناع ذاتى چيزى جز انقلاب در ذاتيات شىء نمى‌باشد. و انقلاب در ذاتيات شىء بالضّروره باطل و محال است، و ما در باب حرف «الف» اين كتاب، از امتناع انقلاب در ذاتيات شىء مفصل بحث نموديم.

عبارت دبيران كاتبى در اين باب چنين است:

و ثبوت الإمكان للممكن واجب و إلاّ لجاز زواله عنه فيجوز أن ينقلب الممكن واجبا أو ممتنعا ١.

علاّمۀ حلى در مقام شرح اين عبارت چنين مى‌گويد:

أقول: كلّ واحد من النّسب الثّلاث، أعنى نسبة الوجوب و الإمكان و الإمتناع، لا يمكن إنفكاكها عمّا نسب إليه، لإمتناع إنقلاب الشّىء من الإمكان الذّاتى أو

[١] ايضاح المقاصد من حكمة عين القواعد. ص ٨٧.