قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٥٦ - كل ما هو اقدم بالزمان فهو آخر بالرتبة و الشرف

كلّ ما هو أقدم بالزّمان فهو آخر بالرّتبة و الشّرف

اين قاعده به اين صورت كه هرآنچه از حيث زمان مقدّم است، از حيث رتبه و شرف مؤخّر است، در كتب فلسفى و كلامى پيش از صدر المتألّهين شيرازى ديده نمى‌شود.

بلكه مسئلۀ تقدّم زمانى به عنوان يكى از اقسام سبق و تقدّم كه اقسام آن را در حدود هشت يا نه قسم شمرده‌اند، در كتب فلسفى مطرح شده است. چنان‌كه حاج ملا هادى سبزوارى در مبحث اقسام سبق منظومه‌اش گفته است:

السّبق منه ما زمانيا كشف و السّبق بالرّتبة ثمّ بالشّرف ١

ولى اين قاعده در فلسفۀ صدر المتألّهين، يعنى حكمت متعاليه، به عنوان يكى از نتايج مهم حركت جوهريۀ وى در مباحث نفس ناطقه مطرح شده است. چون براساس اصل اصيل حركت در جوهر، نفس ناطقه، جسمانية الحدوث و روحانية البقاء است و بنابر تحقيقات عاليۀ ملاصدرا با توجه به قاعدۀ شريفۀ «بسيط الحقيقة كلّ الاشياء و ليس بشىء منها» ، نفس ناطقه «فى وحدتها كلّ القوى» است. بنابراين مبدأ تغذيه و تنميه و توليد كه آثار حيات نفسانى‌اند، عبارت است از طليعۀ نفس ناطقه كه در تمام قوا و نيروهاى انسانى، اصلى محفوظ است. نخستين اثر آن مبدأ عبارت است از تغذيه كه دو اثر تنميه و توليد را نيز به دنبال خواهد داشت.

با توجه به مقدماتى كه ذكر شد، مفاد قاعدۀ «كلّ ما هو أقدم بالزّمان فهو آخر بالرّتبة و الشّرف» در مورد نفس ناطقه روشن و ثابت مى‌گردد. زيرا هنگامى كه گفته مى‌شود نفس ناطقه، جسمانية الحدوث و روحانية البقاست، و در عين وحدت همه نيروها است و بر حسب جوهر ذات، در حركت اشتدادى رو به استكمال است، به روشنى معلوم مى‌شود آنچه در مراحل نفس از حيث زمان مقدّم است؛ از حيث رتبه و مقام، مؤخّر خواهد بود.

[١] همان. ص ٨٦.