قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٦٦ - كل جسم بسيط فشكله الطبيعى كروى

كلّ جسم بسيط فشكله الطّبيعى كروى

هرجسمى كه بسيط باشد، شكل طبيعى آن كروى خواهد بود. بنابراين، اصل در اشكال، كرويّت است.

اين قاعده در طبيعيات و مسائل مربوط به جسم و جسمانيات منشأ آثار بسيارى قرار گرفته كه در كتب فلسفى به آنها اشاره شده است.

نخستين بنيانگذار فلسفۀ اسلامى ابو نصر فارابى در آثارش اين قاعده را مطرح كرده و از آن بحث نموده است. چنان‌كه مى‌گويد:

. . . إنّ الجسم إن كان بسيطا إقتضى حيّزا واحدا و شكلا غير مختلف فى أجزائه و ذلك هو المستدير. و إنّ كلّ واحد من الإسطقسّات الأربعة كرى الشّكل و إنّه ينتظم بسائط العالم فى أمكنة منتظمة و إنّ العالم مركّب من بسائطه كرة واحدة و ليس له شىء خارج فلا يكون فى مكان. . . ١

فارابى كه جسم بسيط را مقتضى شكل كروى مى‌داند، براى هركدام از عناصر چهارگانه كه اسطقسّات ناميده مى‌شوند، شكل كروى قائل است و عالم را نيز كه از بسائط اوّليه تشكيل شده به شكل كره تصوير مى‌نمايد.

پس از فارابى، ابو على سينا در آثارش از اين قاعده به تفصيل بحث كرده و براى اثبات آن برهان اقامه نموده است.

برهانى كه براى اثبات اين قاعده اقامه شده، متكى به يك اصل است و آن عبارت است از اينكه از فاعل بسيط واحد، جز يك فعل صادر نگردد و اين همان قاعدۀ عقلى ثابت و معروف «الواحد لا يصدر عنه إلاّ الواحد» است كه إن شاء اللّه در موقع مقتضى در حرف «واو» از آن بحث خواهيم نمود. اگرچه برخى از اكابر گفته‌اند قاعدۀ

[١] رسالۀ دعاوى القلبية. ص ٧.