قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٢١ - كل ممكن محفوف بالوجوبين

كلّ ممكن محفوف بالوجوبين

هرموجودى كه به‌حسب مقام ذات خود ممكن باشد، پيوسته محفوف به دو وجوب و در آغوش دو ضرورت است كه از آنها به وجوب سابق و لاحق تعبير مى‌آورند. وجوب سابق عبارت است از: مرجّح تام و كامل كه همواره ماهيت ممكن را از حد تساوى نسبت به وجود و عدم خارج مى‌سازد و به مرحلۀ ضرورت وجود مى‌رساند. تحقق اين حالت، يعنى وصول به مرحلۀ ضرورت وجود در مورد ماهيات ممكنه جز از طريق تحقق علت تامّه امكان‌پذير نيست. بنابراين مادام كه علت تامّه موجود نباشد و جميع انحاء عدم از ماهيت سلب نگردد، خروج ماهيت از مرحلۀ تساوى نسبت به وجود و عدم، امكان‌پذير نخواهد بود؛ بلكه هم‌چنان در جايگاه اصلى خويش كه عبارت است از بقعۀ امكان ذاتى تا ابد فرو خواهد ماند. براى بررسى بيش‌تر در مورد اين مسئله به حرف «ش» اين رساله مراجعه شود. در آنجا مسئلۀ وجوب سابق به عنوان قاعده «الشّىء ما لم يجب لم يوجد» به تفصيل مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفته است. اما وجوب لاحق عبارت است از آن‌گونه وجوب كه پس از اتصاف ماهيت به وجود عارض آن مى‌گردد. يعنى اگر فرض كنيم ماهيت ممكن از حدّ تساوى نسبت به وجود و عدم خارج گشته و موجود شده است در زمان موجود بودن و به شرط موجود بودن، صفت وجود براى ماهيت موجود ضرورى و واجب است. زيرا وجود صفت، براى موصوف در حين اتصاف و به شرط اتصاف ضرورى است. اين نوع از ضرورت را برحسب اصطلاح، ضرورت «بشرط المحمول» مى‌گويند؛ يعنى وجود محمول براى موضوع در هنگام اتصاف موضوع به محمول ضرورى است. بنابراين وجوب لاحق جز ضرورت «بشرط المحمول» چيز ديگرى نيست.

با توجه به آنچه گذشت، به‌روشنى معلوم مى‌شود هرموجودى كه به حسب مقام