قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢١٧ - الراى الكلى لا ينبعث منه شىء مخصوص جزئى

الرّأى الكلّى لا ينبعث منه شىء مخصوص جزئى

اين قاعده را شيخ الرئيس، ابو على سينا، در كتاب اشارات و تنبيهات ذكر كرده و حكيم هيدجى نيز در رسالۀ كوچكى كه به جمع‌آورى قواعد فلسفى اختصاص داده، از وى نقل كرده است.

مفاد قاعده اين است كه: ارادۀ كلى هرگز نمى‌تواند منشأ صدور يك عمل شخصى در خارج قرار گيرد، مگر اينكه مخصصى به آن ضميمه گردد. مثلا اگر شخصى در مقام اتفاق، سكۀ مخصوص را كه در دست دارد، به شخص ديگرى كه استحقاق آن را دارد ببخشد، هرگز نبايد منشأ آن عمل را يك حكم كلى مبنى بر لزوم انفاق در هرحال دانست.

خواجه نصير الّدين طوسى هنگام توضيح اين مطلب مى‌گويد: مقصود ابن سينا اين است كه نفس فلكى علاوه‌بر اينكه داراى ارادۀ كليۀ عقليۀ مى‌باشد، از ارادۀ جزئى كه منشأ صدور حركات مداوم است، نيز برخوردار است. زيرا براساس اين قاعده، ارادۀ عقليۀ كليه هرگز نمى‌تواند منشأ صدور حركات پى‌درپى فلكى بوده باشد.

شيخ الرئيس پس از بيان اين قاعده به اشكالى كه ممكن است كسى آن را در اين باب مطرح كند، اشاره كرده و به آن پاسخ داده است. اشكال مذكور اين است كه در ميان حيوانات بسيار ديده مى‌شود حيوانى به دنبال غذا مى‌رود و در اين راه از هيچ كوششى دريغ نمى‌كند تا غذايى به‌دست آورد و با استفاده از آن گرسنگى خود را برطرف سازد.

حيوانات در اين كوشش هميشگى براى به‌دست آوردن غذا به يك شىء مخصوص توجه ندارند، بلكه از هرگونه غذايى كه به چنگ آورند، استفاده مى‌كنند. به‌طورى كه اگر غذايى را كه تحصيل كرده، از چنگش خارج كنند و غذاى ديگرى را به جاى آن قرار دهند، به هدف حيوان، كه تحصيل غذا است، لطمه‌اى وارد نمى‌شود و هم‌چنان به استفاده از آن مى‌پردازد.