پس از ابن سينا، از جمله كسانى كه به تفصيل از اين قاعده بحث كرده، امام فخر رازى است كه در كتاب مباحث المشرقيه پس از ذكر برهان معروف به ذكر يك سلسله اشكال‌هايى كه بر قاعده وارد كرده‌اند، پرداخته و به آنها پاسخ داده است.

مجموع آن اشكال‌ها به شش اشكال بالغ مى‌شود كه از ذكر آنها در اينجا براى رعايت اختصار صرف‌نظر مى‌شود.

ثمرۀ اصل

وى سپس مسئله‌اى را مطرح مى‌كند كه به طرز جالبى بر اين قاعده مترتّب است. آن مسئله عبارت است از اين‌كه پس از اثبات كرويت شكل، در هردو جسم بسيط، هرگاه دو ظرف فرض كنيم كه يكى به مركز نزديك و ديگرى از مركز دور باشد، آن ظرفى كه به مركز نزديك‌تر است، براى در خود گرفتن آب يا هرمايع ديگر گنجايش بيش‌ترى خواهد داشت. چنانكه ظرف ديگر هرچه از مركز دورتر باشد، گنجايش كم‌ترى، براى در خود داشتن مايعات خواهد داشت. مثلا اگر كوزه‌اى را در پايين كوه قرار دهيم و دايره‌اى را حول مركز زمين در ذهن تصوير نماييم كه خط آن دايره از طرفين كوزه بگذرد؛ دوباره همين كوزه را در بالاى كوه قرار دهيم و دايره‌اى را از مركز زمين تصور كنيم كه خط آن دايره از طرفين اين كوزه هم بگذرد؛ در اينجا هيچ‌گونه شبهه‌اى وجود ندارد كه دايرۀ دوم به مراتب بزرگ‌تر از دايرۀ اول خواهد بود و در نتيجه، قوسى كه هنگام عبور از طرفين كوزه ايجاد مى‌كند، تحدّب كم‌ترى نسبت به قوس كوزه‌اى كه در پايين كوه قرار دارد، خواهد داشت. در اين مطلب هم شكى نيست كه هرچه تحدب قوس كه از طرفين ظرف مى‌گذرد كم‌تر باشد، گنجايش آن براى در خود داشتن مايعات كم‌تر خواهد بود؛ و سرانجام، نتيجه اين مى‌شود كه ظرفى كه در پايين كوه قرار دارد، گنجايشش براى آب يا هرمايع ديگر بيش‌تر از ظرفى است كه در بالاى كوه قرار گرفته باشد. عين عبارت امام فخر رازى در اين باب چنين است:

و تتفرّع على هذا الأصل مسئلة و هى انّ الإناء مهما كان أقرب إلى المركز كان أكثر احتمالا للماء ممّا إذا كان بعيدا عن المركز، مثلا الماء الّذى يمتلىء به الكوز فى أعلى الجبل أقل ممّا يمتلىء به عند كونه فى أسفل الجبل لأنّا إذا وضعنا الكوز فى

[١] شفا. بخش طبيعيات، ص ١٩.