قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢١٥ - كل ذى ماهية معلول

كلّ ذى ماهيّة معلول

بهمنيار در مباحث حركت از كتاب التحصيل برحسب مناسبتى كه پيش‌آمده، از اين قاعده نام برده، ولى چون در مقام بيان آن نبوده براى اثباتش استدلالى نياورده است و مى‌گويد:

ذلك أنّه ثبت للحوادث ماهيّات ثم يثبتون أنّ كلّ ذى ماهيّة معلول، ثم يثبتون واجب الوجود بذاته ١.

حكيم هيدجى، صاحب تعليقۀ بر شرح منظومه سبزوارى، تعدادى از قواعد كلى فلسفى را در رسالۀ كوچكى كه از چند صفحه تجاوز نمى‌كند، گرد آورده و در آن به بحث از اين قاعده پرداخته است. با اينكه وى در اين رساله به ذكر نام قواعد اكتفا كرده، و در مقام بحث از آنها برنيامده است، در مورد اين قاعده به ذكر نام بسنده نكرده و جهت اثبات آن برهان اقامه كرده است. خلاصۀ برهانى كه حكيم هيدجى براى اثبات اين قاعده اقامه كرده، اين است كه كلمۀ موجود هميشه در دو مورد اطلاق مى‌شود:

مورد اول با اضافۀ شىء اطلاق مى‌شود، مانند اينكه گفته مى‌شود «الف» موجود است، يا مثلا «ب» موجود است.

مورد دوم بدون اضافه به هيچ‌گونه چيزى اطلاق مى‌شود، مانند اينكه گفته مى‌شود «موجود» و مقصود از آن موجود بحت است كه صرف هستى است و هيچ‌گونه اضافه‌اى به غير هستى كه همان معنى موجود است، ندارد.

با توجه به اين مقدمه، به روشنى معلوم مى‌شود كه مفهوم موجود بما هو موجود با مفهوم «الف» يا «ب» دو مفهومند. و مفهوم موجود به‌هيچ‌وجه نه عين مفهوم «الف» يا «ب» است و نه جزء آنها. و هنگامى كه مفهوم موجود عين مفهوم «الف» يا «ب» نيست، جزء مفهوم «الف» يا «ب» نيز نمى‌باشد. نتيجه اين است كه «الف» يا «ب» در حد ذات

[١] التحصيل. ص ٤٥٠.