قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٩ - كل انفعال و استعداد فى مادة تابع لفعل فاعل
كلّ إنفعال و إستعداد فى مادّة تابع لفعل فاعل
در بادى امر چنين بهنظر مىرسد كه همواره صدور فعل از فاعل طبيعى، تابع استعداد ماده است، بهطورى كه اگر استعداد ماده نباشد، صدور فعل از فاعل امكانپذير نيست؛ در حالى كه براساس قاعدۀ مورد بحث، هرگونه انفعال و استعداد در ماده، تابع فعل فاعل خواهد بود و بهاينترتيب قضيه كاملا برعكس آن چيزى است كه در بادى امر به نظر مىرسد و اين از آن جهت است كه در صرف شىء هيچگونه امتياز وجود ندارد، چنانكه گفتهاند:
لا ميز فى صرف الشىء ١.
بنابراين، در صرف قوه و استعداد، كه عبارت است از هيولاى اولى، هيچگونه امتيازى نيست؛ بلكه قوۀ صرف و واحد محض است كه اختصاص دادن هرگونه صورت فعليهاى در مورد آن بدون مخصّص خواهد بود. مثلا تخصّص يافتن قوۀ صرف و هيولاى محض به صورت حنطه (گندم) يا شعير (جو) بودن، بدون تخصّص است؛ مگر اينكه ما به الاستعداد در هيولى و قوۀ صرف مختلف گردد كه در آن صورت استعدادهاى متفاوت، بلكه بىشمار در آن پيدا خواهد شد و در نتيجه، صورتهاى فعليۀ گوناگون به آن افاضه مىشود. مثلا ما به الاستعداد قوۀ صرف اگر صورت منوى قرار گيرد، براى قبول صورتهاى متفاوت تا مقام انسان كامل آماده مىگردد و اگر ما به الاستعداد صورت «حنطۀ سابقه» باشد، هيولى براى قبول صورت «حنطۀ لا حقه» آماده مىگردد. همچنين اگر ما به الاستعداد صورت «شعير سابقه» باشد، هيولى براى قبول «شعير لا حقه» آماده مىشود و همچنين اگر نسبت به صور سابقه بهطور تسلسل تعاقبى نقل كلام گردد، تا بىنهايت ادامه مىيابد و هيچگونه اشكالى را در بر نخواهد داشت؛ زيرا در غير
[١] الاسفار الاربعة. ج ٩. ص ٨٤. حاشيه.