قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢١٠ - ماهيت مركب و معنى ذاتيات

شناختن معنى ذاتى يا شناختن قواعد سه‌گانه به كار مى‌رود، تعريف حقيقى نيست و در نتيجه، معرفت به آنها نيز معرفت واقعى نخواهد بود.

اقسام ذاتى

معمولا كلمۀ ذاتى به دو معنى اطلاق مى‌شود كه يكى را ذاتى باب ايساغوجى و ديگرى را ذاتى باب برهان مى‌نامند.

ذاتى باب ايساغوجى، كه ذاتى در باب كليات خمس نيز ناميده مى‌شود، عبارت است از چيزى كه خارج از شىء نباشد. آنچه خارج از شىء نيست يا همۀ شىء است يا جزء شىء. و آنچه جزء شىء است يا جزء تمام مشترك است يا جزء تمام مختص. به اين ترتيب ذاتى باب ايساغوجى به سه قسم تقسيم مى‌شود كه به‌ترتيب عبارتند از:

١. همۀ شىء

٢. جزء تمام مشترك شىء

٣. جزء تمام مختص شىء

اول را نوع، دوم را جنس، سوم را فصل خوانند. اما ذاتى باب برهان عبارت است از چيزى كه از نفس ذات شىء انتزاع شود و بر آن حمل گردد. به‌طورى كه در انتزاع آن، جز نفس ذات شىء چيز ديگرى دخالت نداشته باشد. مانند امكان كه از ذات ممكن انتزاع مى‌شود و بر آن حمل مى‌گردد.

نسبت ميان ذاتى باب ايساغوجى و ذاتى باب برهان، عموم و خصوص مطلق است.

زيرا ذاتى باب ايساغوجى ذاتى باب برهان نيز هست؛ ولى ذاتى باب برهان، ممكن است ذاتى باب ايساغوجى نباشد.

ماهيت مركب و معنى ذاتيات

امام فخر رازى در مقام بيان ماهيت مركب و اجزاء آن معنى ذاتى را به تفصيل مورد بحث قرار داده است و از لوازم آن، قاعدۀ «ذاتى كلّ شىء لم يكن معلّلا» و قاعدۀ «ذاتى كلّ شىء بيّن الثّبوت له» را استخراج نموده است. به‌اين‌ترتيب كه مى‌گويد: هر حقيقت مركب، ناچار از امورى تشكيل مى‌شود كه آن امور علل قوام آن حقيقت هستند ١.

علل قوام كه اجزاء حقيقت يك شىء مى‌باشند، در ذهن و خارج همواره مقدمند.

[١] المباحث المشرقيه. ج ١، ص ٥٤.