قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٢٠ - الزائد على المتناهى بقدر المتناهى متناهى

الزّائد على المتناهى بقدر المتناهى متناهى

از اين قاعده براى ابطال تسلسل در علل استفاده شده است. چون يكى از براهين ابطال تسلسل برهان تطبيق است و آن برهان بر اين قاعده مترتب است. به‌اين‌ترتيب كه گفته مى‌شود: اگر براى ممكنات سلسله‌اى از علت‌ها و معلول‌ها را در نظر بگيريم و آن سلسله به يك مبدأ كه واجب بالذات است، منتهى نگردد، سلسله‌اى از علت‌ها و معلول‌ها تا بى‌نهايت به‌طور بالفعل تشكيل خواهد شد. در اين هنگام اگر تعدادى معين از آحاد را كه به‌طور مثال ده عدد است، از سلسله بكاهيم و پس از كاهش ده واحد از سلسله، آن را با حالت پيش از كاهش مورد مقايسه و سنجش قرار دهيم، يكى از سه حالت پيش مى‌آيد كه به‌ترتيب عبارتند از:

١. عدد سلسله پس از كاهش ده واحد، با عدد سلسله پيش از كاهش آن، مساوى و برابر است.

٢. عدد سلسله پس از كاهش ده واحد، كم‌تر از عدد سلسله پيش از كاهش آن است.

٣. عدد سلسله پس از كاهش ده واحد، بيش‌تر از عدد سلسله پيش از كاهش آن است.

فرض اول و سوم را عقل نمى‌پذيرد. زيرا در فرض اول لازم مى‌آيد كم‌تر و بيش‌تر، يا زائد و ناقص، برابر باشند و در فرض سوم لازم مى‌آيد كه ناقص بيش‌تر از كامل باشد و بطلان اين دو فرض از نظر عقل بديهى است. فقط فرض دوم، كه عدد سلسله پس از كاهش كم‌تر از عدد سلسله پيش از كاهش باشد، باقى مى‌ماند. در اين صورت ناچار يكى از دو سلسله كه فرض نموده‌ايم، بيش‌تر از ديگرى است و اين زيادتى نيز به مقدار متناهى است و هرچيزى كه به مقدار متناهى بر امر متناهى زائد باشد، متناهى خواهد بود.

دليل اين قاعده اين است كه زيادتى به مقدار متناهى با امر متناهى ناچار داراى نسبتى است و اين نسبت به همان‌گونه است كه يك امر متناهى نسبت به امر متناهى ديگر دارا