و الإمكان و الوجوب ليسا بزائدين فى الأعيان على الماهيّة؛ و إلاّ الإمكان إن زاد فله وجود؛ فإن كان واجبا من غير نسبة فلا يوصف به غيره، و إن وجب بنسبته إلى الماهيّة فهو معلول ممكن و له امكان و كلّ ممكن إمكانه قبل وجوده؛ إذ يقال أمكن فوجد لا وجد فأمكن. فإذا كان إمكانه قبله، فليس هو و يعود الكلام إليه كما سبق؛ و كذا الكلام فى الوجوب و وجوب وجوده مستمرا بل هو امور ذهنية و الإعتبارات الذّهنية لا حدّ لها دون الحقايق العينيّة المرتّبة. فمن جملة المغالطات أخذ الإعتبارات العقليّة ذوات فى الأعيان تبنى عليها أمور ١.

همان‌طور كه در آغاز اين مبحث ذكر شد؛ مؤسس اين قاعده شيخ شهاب الدّين سهروردى مى‌باشد؛ ولى عبارت قاعده به اين صورت كه ذكر شد در آثار وى نيامده است؛ بلكه مفاد و معناى قاعده را مى‌توان از آنچه وى در اين باب گفته است، استنباط نمود؛ زيرا چنان‌كه مشاهده مى‌نماييم، وى امكان و وجوب را در خارج زائد و متأخّر از موصوف نمى‌داند. زيرا اگر امكان مثلا در خارج زائد و متأخّر از موصوف خود بوده باشد، لازم مى‌آيد امكان در خارج وجود داشته باشد. و هنگامى كه امكان در خارج وجود داشته باشد، از اين دو حالت بيرون نخواهد بود: يا بدون هيچ‌گونه نسبت با شىء ديگر واجب است؛ يا به سبب داشتن نسبت با موصوف خود واجب خواهد بود. اگر بدون هيچ‌گونه نسبت با شىء ديگر واجب باشد، لازم مى‌آيد هيچ‌گونه موصوف ديگرى به آن متصف نگردد. و اگر به سبب داشتن نسبت با موصوف خود واجب شود، لازم مى‌آيد يك معلول ممكن الوجود بوده باشد و هرمعلول ممكن الوجود بايد پيش از وجود يافتن داراى صفت امكان بوده باشد. زيرا هرچيزى در جهان نخست ممكن است سپس موجود مى‌شود و هيچ‌گاه چنين نيست كه نخست موجود شود و سپس ممكن گردد. در اين هنگام پرسش نخستين تكرار مى‌شود و با تكرار پاسخ نخست، غائله دور و تسلسل آغاز مى‌گردد؛ و چون دور و تسلسل بالضّروره باطل است، نتيجه مى‌گيرد كه تأخّر صفت امكان و وجوب از موصوف خود امكان‌پذير نيست. و هرگاه صفت از موصوف خود متأخّر نباشد، آن صفت جز يك امر اعتبارى چيز ديگرى نخواهد بود. اين بود خلاصه‌اى از برهان شيخ شهاب الدّين سهروردى در مورد عدم تأخّر صفات امكان، وجوب و امتناع

[١] التلويحات. از مجموعه فى الحكمة الالهية، ص ٢٥.