قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٦ - موارد جريان قاعده
مرتبۀ متوسط است فرض كنيم، مرتبۀ مادون، فقط رابط و متقوّم به مافوق خواهد بود و غير از اين چيزى نيست. مرتبۀ متوسط نسبت به مادون خويش مقوّم و وجود نفسى است؛ چنانكه نسبت به مرتبۀ مافوق خود، رابط و متقوّم است. مرتبۀ مافوق و عالى عبارت است از وجود نفسى كه نسبت به مراتب مادون همواره مقوّم است.
بعد از ذكر اين مقدمه گفته مىشود، هرگاه ممكن اخس متحقق گردد و پيش از آن ممكن اشرف تحقق نيافته باشد، اين اشكال لازم مىآيد كه آنچه برحسب فرض بالذات متقوّم و عين ربط است، بدون وجود مقوّم تحقق پذيرد و اين معقول نيست.
شرايط قاعده
بيشتر كسانى كه قاعدۀ امكان اشرف را معتبر مىدانند و آن را به كار مىبرند، براى جريان آن دو شرط عمده قائلاند كه به ترتيب عبارتند از:
١. موجود اشرف و موجود اخس با يكديگر در ماهيت متحد باشند.
٢. مورد جريان قاعده فقط مبدعات و موجودات مافوق عالم كون و فساد باشند.
بنابراين، قاعدۀ امكان اشرف در جهان عنصرى و عالم حركات و همچنين مواردى كه موجود اشرف و اخس اتحاد نوعى و ماهوى نداشته باشند، جارى نمىشود.
ملاّصدرا، اگرچه با معتبر بودن اين دو شرط عمده مخالفت نكرده ولى چون در باب وجود، قائل به تشكيك است و وجود را يك حقيقت اصيل ذومراتب مىداند كه بين افراد آن تفاوت نيست مگر به كمال و نقص در نفس حقيقت مشتركۀ وجود، قاعدۀ امكان اشرف را در مراتب تشكيكى وجود جارى مىداند و منشأ پيدايش اختلافات ماهيات و تفاوت انواع را اختلاف در مراتب وجود، و سرچشمۀ اين نوع تفاوت در مراتب وجود را نيز خود وجود مىداند.
موارد جريان قاعده
با توجه به مطالب گذشته، مىتوان گفت مورد جريان قاعدۀ امكان اشرف در مرحلۀ نخست، «عقل اول و كليۀ عقول طوليه» است، در مرحلۀ دوم «عقول عرضيه و ارباب انواع» ، و در مرحلۀ سوم «اشباح مثاليه و صور برزخيه» است.
ملاّصدرا اين قاعده را در غايات وجوديۀ اشياء نيز جارى مىداند. چنانكه شريف را