باشد، مستلزم بطلان آن شىء خواهد بود. زيرا چيزى كه برحسب ذات خود اقتضاى كثرت نمايد، هرگز داراى وحدت نخواهد بود و هرچيزى كه داراى وحدت نباشد، هيچ‌گاه كثرت نخواهد داشت. زيرا كثرت چيزى جز تكرار وحدت نيست. پس اگر شىء نوعى واحد نداشته باشد، كثير نيز نخواهد داشت.

عبارت حاج ملاّ هادى سبزوارى در اين باب چنين است:

و المفروض أنّ هذا السّنخ يقتضى الكثرة فلم يوجد فيه واحد فلم يوجد فيه كثير لأنّ الكثير مبدأه الواحد فإذا كثر ناه بذاته ابطلناه. . . ١.

با توجه به آنچه ذكر شد، به روشنى معلوم مى‌شود كثرت هيچ‌گاه مقتضاى ذات شىء نيست؛ بلكه پيوسته نيازمند به علت بيرون از ذات شىء است؛ زيرا چنان‌كه گذشت از فرض وجود كثرت در مقام ذات عدم آن لازم مى‌آيد.

ملاّ محسن فيض كاشانى منشأ پيدايش كثرت را در باب معانى نوعيه، نه ذات نوع مى‌داند و نه هرگونه صفتى كه لازمۀ نوع باشد؛ بلكه وى منشأ پيدايش كثرت افراد را در باب معانى نوعيه يك سلسله صفات مختلفه‌اى مى‌داند كه شىء واحد نوعى را به چند قسم تقسيم نمايند. سپس اضافه مى‌كند چيزى كه به واسطۀ يك سلسله صفات مختلف به اقسام متساوى الحقيقه تقسيم مى‌گردد، ناچار صفات مختلف را مى‌پذيرد و هرچيزى كه صفات مختلف را بپذيرد، يا خود ماده است يا چيزى است كه در ماده قرار گرفته است. سرانجام نتيجه مى‌گيرد كه آنچه در حدّ ذات بالقوّه و القبول، كثير است همانا حقيقت ماده است.

عبارت وى در اين باب چنين است:

كلّ معنى نوعى لا يجوز أن يتكثّر بنفسه و إلاّ لم يوجد منه واحد شخصى و لا بصفة لازمة، فلا بدّ فى كثرة الأشخاص من صفات متفارقة فى الوجود يتفارق بها المعنى الواحد. و الصّفات المتفارقة الموجودة لشىء واحد لا بدّ و أن ينقسم بها ذلك الشّىء فى الوجود لا فى العقل فقط. و المنقسم بأمور متساوية فى الحقيقة لا بدّ و ان يكون قابلا لتلك الامور. و القابل لا يكون إلاّ مادّة أو فى مادة، فالمتكثّر بالذّات بالقوّة و القبول هو المادّة ٢.

[١] شرح منظومه، ص ١٤٣.

[٢] اصول المعارف. ص ٥٢.