قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٦٧ - پرسش صدر الدّين قونوى

پيدايش كثرت در صادر اول را به عنوان يك مشكل بزرگ از حكماى معاصر خويش پرسيده است. در حالى كه صدر الدّين قونوى همين مسئله را از خواجه نصير سؤال كرده و او به اين سؤال پاسخ داده است. اين پرسش و پاسخ فيمابين صدر الدّين قونوى و خواجه نصير الدّين طوسى را آقاى دانش‌پژوه از يك جنگ خطى كه داراى رسالۀ منطق أفضل الدّين كاشانى و رساله‌هاى طوسى و ديگران است و تحت شماره ٩ ر ١٠٢٢ دانشگاه تهران صفحه ١٨٧ فهرست شده نقل كرده است ١.

متأسفانه آقاى دانش‌پژوه، اصل پاسخ خواجه نصير را نسبت به پرسش صدر الدّين قونوى در مقدمه‌اى كه بر رسالۀ سه‌گفتار نوشته نياورده است. دسترسى به جنگ خطى كه مورد استناد وى قرار گرفته نيز براى نگارنده كم‌تر ميسر بود؛ ولى خوشبختانه اصل اين مسئله به صورت «إن قلت» و پاسخ آن به صورت «قلت» در مصباح الانس صدر الدّين قونوى آمده است. شارح اين كتاب جهات كثرت در صادر اول را به شش قسم بالغ مى‌داند كه به‌ترتيب عبارتند از:

١. تعقّل موجد خود

٢. تعقّل وجوب خويش از سوى غير

٣. امكان ذاتى

٤. وجود خويش

٥. هويّت خويش

٦. تعقّل ذات خويش.

سپس صادر اول را به اعتبار جهات اول تا سوم، منشأ صدور عقل دوم و نفس كلى و جسم فلكى به‌حساب مى‌آورد؛ ولى جهات سه‌گانۀ چهارم تا ششم را منشأ صدور چيزى نمى‌داند؛ زيرا در اين جهات اعتبار غير به هيچ‌وجه لحاظ نشده است. شارح در اينجا مسئلۀ مزبور را تحت عنوان «إن قلت» به اين صورت مورد بررسى قرار مى‌دهد: جهات و اعتبارات سه‌گانه در صادر اول كه منشأ صدور عقل دوم و نفس كلى و جسم فلكى مى‌باشند يا موجودند يا معدوم و شق سوم براى آن متصور نيست. اگر گفته شود جهات سه‌گانه موجودند، صدور كثير از واحد تحقق مى‌يابد؛ ولى اگر گفته شود جهات سه‌گانه

[١] سه‌گفتار، ص ٥.