بعد از صدر المتألّهين پيروان وى، مانند حاج ملاّ هادى سبزوارى، آقا على مدرس زنوزى، ملاّ محسن فيض كاشانى، از اهميت قاعدۀ «بسيط الحقيقة كلّ الاشياء» غافل نبوده‌اند و هريك در آثار خود آن را مطرح كرده و به مناسبت‌هاى مختلف مورد بحث قرار داده‌اند. از جمله مواردى كه اين قاعده در آثار و نوشته‌هاى اين بزرگان مورد استناد واقع شده است، يكى مسئلۀ فردانى الذّات و تامّ الحقيقه بودن واجب الوجود است. مورد دوم مسئلۀ اجمال در تفصيل و مقام تفصيل در اجمال است كه از كتب عرفا اخذ و اقتباس شده و با قاعدۀ «بسيط الحقيقة كلّ الاشياء» در آميخته است.

مورد ديگرى كه در مورد اين قاعده مطرح شده، و اهميت آن كم‌تر از دو مسئلۀ گذشته نيست، مسئلۀ نفس ناطقۀ انسانى و اتحاد آن با كليه نيروهاى خويش است كه در اينجا با استفاده از قاعدۀ «بسيط الحقيقة كلّ الاشياء» برهانى قياسى به صورت زير از يك صغرى و كبرى تشكيل مى‌شود:

نفس ناطقه در حقيقت ذات خويش بسيط است.

هربسيط الحقيقه‌اى، كلّ اشياء است

چنان‌كه حاج ملاّ هادى سبزوارى گفته است:

النّفس فى وحدته كلّ القوى و فعلها فى فعله قد انطوى ٢

صدر المتألّهين نيز در اين باب چنين مى‌گويد:

و أمّا الّذى استقرّ عليه اعتقادنا فهو انّ النّفس كلّ القوى و هى مجمعها الوحدانى و مبدئها و غايتها، و هكذا الحال فى كلّ قوّة عالية بالنّسبة الى ما تحتها من القوى التّى تستخدمها و إن كان استخدامها بالتّقديم و التّأخير. . . فالنّفس الّتى لنا أو لكلّ حيوان فى جامعة لا سطقسّات بدنه و مؤلّفها على وجه يصلح لأن يكون بدنا لها. . . ٣.

ملاّ محسن فيض كاشانى، در مورد ديگرى غير از آنچه گذشت، از قاعده «بسيط الحقيقة كلّ الاشياء» استفاده كرده و آن علم حق تعالى به ذات خويش و ظهور ذاتى او بر ذات خود است. آنجا كه مى‌گويد:

فصل: و إذ هو سبحانه بسيط الحقيقة منزّه الذّات عن الموضوع و المادة و العوارض و ساير ما يجعل الذّات بحال زائدة و يريها على غير ما هى عليه، فلا

[١] همان. ج ٢، ص ٣٦٨.

[٢] شرح منظومه. ص ٣١٤.

[٣] اسفار اربعة. ج ٨، ص ٥١.