قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٢٧ - من فقد حسا فقد علما

من فقد حسّا فقد علما

كسى كه برخى حواس را نداشته باشد، برخى دانش‌ها را نيز نخواهد داشت. به مقتضاى اين قاعده، منشأ اصلى كليۀ ادراكات و علوم انسانى همانا حواس ظاهره است كه در انسان و غالب حيوانات به‌طور مشترك وجود دارد؛ به‌طورى‌كه اگر فرض شود، انسانى از كليۀ حواس بى‌بهره باشد از كليۀ علوم نيز بى‌بهره خواهد بود؛ و اگر از برخى حواس بى‌بهره باشد، از برخى علوم بى‌بهره است. زيرا براساس اين قاعده مجارى پيدايش علوم و ابواب حصول دانش، همانا حواس آدمى است كه با فقدان هركدام از اين مجارى يا ابواب، بخشى از دانش بشرى مفقود مى‌گردد. در اينجا تذكر يك نكته لازم است و آن نكته اين است كه مقصود از كلمۀ علم كه در اين قاعده خاطرنشان گرديده همانا علم حصولى است كه مقسم تصور و تصديق است و به دو بخش نظرى و بديهى نيز تقسيم شده است. به‌اين‌ترتيب علم حضورى كه نوعى خاص از علوم است، به هيچ‌وجه مشمول اين قاعده نيست؛ بلكه آن دانش ويژه‌اى است كه با احكام ويژه‌اى مشخص مى‌گردد.

امام محمد غزالى، قلب آدمى را به حوض و علم را به آب و حواس پنج‌گانه را به نهرهاى جارى مانند كرده كه پيوسته حوض قلب از طريق انهار جارى حواس از علم مملو مى‌گردد؛ چنان‌كه در احياء العلوم مى‌گويد:

. . . فالقلب مثل الحوض و العلم مثل الماء، و تكون الحواس الخمس مثل الأنهار، و قد يمكن أن تساق العلوم إلى القلب بواسطة أنهار الحواس و الإعتبار بالمشاهدات حتّى يمتلى علما و يمكن أن تسدّ هذه الأنهار بالخلوة و العزلة و غض البصر و يعمد إلى عمق القلب بتطهيره و رفع طبقات الحجب عنه حتّى تنفجر ينابيع العلم من داخله. . .

همان‌طور كه در اين عبارات مشاهده مى‌نماييم، امام محمد غزالى انهار جارى حواس