قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٨٦ - اشتراك الشيئين فى صفة من صفات الذات يوجب اشتراكهما فى ساير صفات الذات و ما يرجع اليه

إشتراك الشّيئين فى صفة من صفات الذّات يوجب إشتراكهما

فى ساير صفات الذّات و ما يرجع إليه

هرگاه دو شىء در يكى از صفات ذاتى با يكديگر مشترك باشند، واجب است در ساير صفات ذاتى و آنچه مربوط به آنها است نيز مشترك باشند. اين قاعده را قاضى عبد الجبار معتزلى در كتاب كبير المغنى مطرح كرده و اثبات وحدانيت حق تعالى را بر آن مبتنى دانسته است. زيرا اگر اين قاعده صحيح نباشد، اثبات توحيد با اشكال مواجه مى‌شود و ممكن است برخى منكرين در مقام انكار چنين بگويند: حق تعالى قديم است و به مقتضاى ادلۀ قدرت، قادر نيز هست.

ولى چه اشكالى دارد كه قديم ديگرى با او باشد ولى قديم دوم قادر نباشد؟ آنچه از طرح اين‌گونه اشكالها جلوگيرى مى‌كند و مى‌تواند پاسخ قاطعى بر آنها باشد، توجه به اين قاعده است كه به عنوان يكى از اصول اساسى توحيد مورد بحث قرار گرفته است.

اثبات قاعده

براى اثبات قاعده به‌اين‌ترتيب استدلال شده است كه هرگاه دو شىء فقط در يكى از صفات ذاتى با يكديگر مشترك باشند و در ساير صفات ذاتى مخالف يكديگر باشند، لازم مى‌آيد كه هركدام از آن دو شىء با چيزى كه موافق است، مخالف باشد، يعنى ذات واحده از جهت واحد، داراى دو حيثيت اتفاق و اختلاف باشد، و اين معنى از نظر عقل محال است.

خلاصۀ عبارت قاضى عبد الجبار چنين است:

إعلم أنّ أحد ما يحتاج اليه فى أنّه تعالى واحد لا ثانى له هو هذا الاصل، لأنّه لو لم يثبت ذلك، لكان لقائل أن يقول: جوّزوا أن يكون معه ثان قديم و هو عاجز. . .