قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٩٤ - موضوع كل علم ما يبحث فيه عن عوارضه الذاتيه

موضوع كلّ علم، ما يبحث فيه عن عوارضه الذّاتيّة

علم مانند بسيارى از اشياء داراى اقسام گوناگون است. هريك از علوم موضوعى دارد كه به‌وسيلۀ آن از ساير دانش‌ها مشخص مى‌گردد. موضوع هرعلم عبارت است از چيزى كه عوارض ذاتيش در آن علم مورد بحث قرار مى‌گيرد.

در مورد اعراض ذاتيه سخن بسيار گفته شده ولى معروف‌ترين اقوال در اين باب اين است كه عرض ذاتى عبارت است از خارج محمول كه يا بدون واسطه يا به‌واسطۀ امر مساوى عارض شىء گردد. مانند امور عامه كه عارض موجود بما هو موجود مى‌شود، بدون اين‌كه موجود به تخصّص رياضى يا طبيعى متخصّص شود. كلى يا جزئى، بالفعل يا بالقوّه، واحد يا كثير، حادث يا قديم، علت يا معلول بودن صفاتى هستند كه عارض موجود بما هو موجود مى‌شوند؛ بدون اين‌كه موجود به هيچ‌گونه تخصص سابق متخصص شده باشد. بنابراين چون در فلسفۀ اولى از امور عامه كه از عوارض ذاتى موجود بما هو موجوداند بحث مى‌شود، موضوع فلسفه اولى را موجود بما هو موجود دانسته‌اند.

با توجه به آنچه در اين باب ذكر شد، معلوم مى‌شود قاعدۀ «موضوع كلّ علم ما يبحث فيه عن عوارضه الذّاتيّة» ضابطه‌اى است كه به‌وسيلۀ آن موضوع هرعلمى را مى‌توان مشخص نمود و از اين طريق به سرّ اختلاف علوم پى برد؛ زيرا براى اختلاف علوم و تفاوت دانش‌ها با يكديگر هيچ‌گونه دليلى نمى‌توان يافت، مگر اين‌كه هرعلم داراى موضوعى است كه با موضوعات ساير علوم متفاوت است. گروهى اين سخن را نپذيرفته‌اند و اختلاف علوم را از طريق اختلاف اغراض و تفاوت انگيزه‌ها توجيه نموده‌اند؛ چنان‌كه يكى از محققين علماى اصول كه داراى مشرب معقولى است مى‌گويد: