شريفۀ «الواحد لا يصدر عنه إلاّ الواحد» فقط در مورد حق تبارك و تعالى و فعل او صادق است و اين از آن جهت است كه در واحد، بسيط من جميع الجهات بودن را شرط صحت اين اصل دانسته‌اند، و چون ديده‌اند كه بسيط من جميع الجهات فقط در واجب الوجود بالذّات متحقّق است، جريان اصل را به واجب الوجود بالذّات و فعلش اختصاص داده‌اند.

ولى چنان‌كه مشاهده مى‌نماييم، جريان قاعدۀ مذكور به واجب الوجود بالذّات و فعلش اختصاص ندارد و در ساير موارد، از جمله قاعدۀ «كلّ جسم بسيط فشكله الطّبيعى كروى» ، نيز از آن استفاده شده است.

تقرير برهان

تقرير برهان براى اثبات قاعده به‌اين‌ترتيب است كه گفته مى‌شود: طبيعت كه بسيط و واحد است، جز يك فعل ندارد و فعل واحد كه از طبيعت واحد است، در مادۀ واحده متشابه خواهد بود. و هنگامى كه فعل واحد در مادۀ واحده، متشابه و به‌طور متساوى انجام گيرد، شكل آن كروى خواهد بود. نتيجه اين مى‌شود كه شكل جسم بسيط هميشه كروى است. چنان‌كه ابن سينا مى‌گويد:

شكل الطّبيعى للجسم البسيط كروى، لأنّ فعل الطّبيعية الواحدة فى مادّة واحدة متشابه؛ إذ ليس تفعل إلاّ فعلا واحدا فلا يمكن أن تفعل فى جزء زاوية و فى جزء خطّا مستقيما أو منحنيا. فينبغى إذا أن تتشابه جميع الأجزاء، فيكون الشّكل حينئذ كرّيا. و أمّا المركّبات فتكون أشكالها الطّبيعيّة غير كرّية ١.

اين برهان را فارابى در آثار خويش آورده و چنان‌كه شيوۀ مخصوص وى اقتضا مى‌كند، در نهايت اختصار به آن اشاره كرده و از آن گذشته است. در عبارتى كه از رسالۀ دعاوى القلبيه از وى نقل شد، جملۀ «إنّ الجسم إن كان بسيطا إقتضى حيّزا واحدا و شكلا غير مختلف فى أجزائه» وجود داشت كه اين جمله جز آنچه ابن سينا در كتاب نجات در اين باب آورده است، چيز ديگرى نيست.

ابن سينا مفاد اين برهان را در طبيعيات كتاب شفا با عبارت ديگرى ذكر كرده و آن عبارت اين است:

فهذه الأجسام كرات بعضها فى بعض و جملتها كرة واحدة و كيف لا و الميل الى المحيط متشابه و الهرب عنه إلى الوسط متشابة، و الوسط المتشابة يوجب

[١] النجاة. ص ٢٢١.