صدر المتألّهين، در بسيارى موارد از اين اصل سخن گفته و با عبارات مختلف آن را تقرير نموده است. وى ماهيت را در مقام ذات، از هرگونه چيزى جز ذات خود ماهيت معرّا دانسته است. به‌اين‌ترتيب كه تمام مفاهيم سلبيه به نحو سلب بسيط در مورد ذات ماهيت، صدق مى‌كند مگر سلب خود ماهيت از خودش؛ هم‌چنين تمام مفاهيم اثباتى در مورد ذات ماهيت كاذب‌اند مگر اثبات خود ماهيت. با توجه به اين‌كه سلب كليۀ مفاهيم از مقام ذات ماهيت، به نحو سلب بسيط است نه سلب مقيّد، اشكال معروف ارتفاع نقيضين مرتفع مى‌گردد؛ زيرا نقيض وجود شىء، در مرتبۀ ذات ماهيت عبارت است از سلب وجود شىء در همان مرتبه، به‌طورى كه قيد در مرتبه بودن، قيد مسلوب باشد نه قيد سلب؛ در حالى كه سلب صادق در مرتبۀ ذات ماهيت، سلب بسيط است كه آن را «سلب المقيّد» به نحو اضافه مى‌خوانند نه «سلب مقيّد» به نحو توصيف؛ و بين اين دو نوع عبارت، كه عبارتند از «سلب المقيّد» به نحو اضافه و «سلب مقيّد» به نحو توصيف، تفاوت بسيار است.

ارتفاع نقيضين در مرتبۀ ذات

بنابر آنچه گفته شد، به‌روشنى معلوم مى‌شود كه سلب مفاهيم متقابل مانند وجود و عدم يا واحد و كثير و مانند آن از مرتبۀ ذات ماهيت، مستلزم ارتفاع نقيضين از جميع مراتب واقع و نفس الامر نيست؛ بلكه سلب اين مفاهيم، مستلزم ارتفاع نقيضين از مرتبه‌اى از مراتب واقع است؛ و ارتفاع نقيضين از يك مرتبه از مراتب واقع و نفس الامر مستلزم ارتفاع نقيضين از جميع مراتب آن نيست، در حالى كه آنچه برحسب ضرورت عقل محال است عبارت است از ارتفاع نقيضين در جميع مراتب واقع، نه ارتفاع نقيضين در يك مرتبه.

عبارت صدر المتألّهين در اين باب چنين است:

فالوجود و العدم كلاهما مسلوبان عن الماهيّة فى تلك المرتبة، أعنى من حيث أخذها كذلك سلبا بسيطا و كذا كلّ مفهوم مسلوب عنها إلاّ مفهوم نفسها فالسّلوب البسيطة كلّها صادقة إلاّ سلب نفسها و الإثباتات كلّها كاذبة إلاّ إثبات نفسها، إذا الماهيّة من حيث هى هى ليست إلاّ هى و ليس فى ذلك إستيجاب كذب النّقيضين و ذلك لما قيل إنّ نقيض وجود شىء فى تلك المرتبة سلب ذلك الوجود فيها، أى سلب الوجود الكائن فى تلك المرتبة بأن يكون القيد