قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١١٢ - البسيط لا يمكن ان يكون فاعلا و قابلا

البسيط لا يمكن أن يكون فاعلا و قابلا

موجود بسيط هرگز نمى‌تواند هم فاعل باشد و هم قابل. شيخ الرئيس ابو على سينا براى اثبات برخى مسائل به اين قاعده استدلال كرده و آن را معتبر دانسته است. از جمله مواردى كه به اين قاعده استدلال نموده، اين مسئله است كه هرگاه يكى از عناصر، مبدأ حركت قرار گيرد، مانند سنگ كه بر زمين فرود آيد يا آتش كه بر فراز رود، چنين پنداشته مى‌شود كه اين موجود خودبه‌خود و بنفسه متحرك است. ولى اين پندار باطل است؛ زيرا شىء واحد هرگز نمى‌تواند هم فاعل باشد هم قابل. يعنى موجود واحد نمى‌تواند هم اعطاى حركت كند و هم پذيراى حركت باشد.

چنان‌كه مى‌گويد:

كلّ عنصر فانّه من حيث هو عنصر إنّما له القبول فقط و أمّا حصول الصورة فله من غيره و ما كان العناصر و القوابل مبدأ الحركة إلى الأثر موجود فى نفسه ظنّ أنّ متحرّك إليه بنفسه و ليس كذلك. فقد تبيّن لنا فى مواضع أخرى انّه لا يجوز أن يكون شىء واحد فاعلا و قابلا لشىء واحد من غير أن يتجزّء ذاته لكن العنصر إذا كان مبدأ حركته فيه بذاته كأنّه متحرّكا عن الطّبيعة ١.

امام فخر رازى اين قاعده را به همين صورت كه عنوان اين مبحث است، مطرح كرده و امتناع آن را ميان حكما مشهور دانسته و در مقام استدلال براى اثبات اين قاعده دو برهان اقامه كرده است:

برهان نخست اينكه، حيثيت قبول و حيثيت فعل دو اثر مستقل از يكديگرند؛ در حالى كه از موجود واحد بسيط، جز يك اثر صادر نمى‌گردد.

برهان دوم آنكه، نسبت قابل به مقبول هميشه بالامكان است، در حالى كه نسبت فاعل به فعل همواره بالوجوب است. بنابراين اگر شىء واحد نسبت به چيزى هم فاعل

[١] شفا. بخش الهيات. ص ٥٣٧.