قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٥٠ - الشىء لا يظهر عنه ما يشابهه كلّ المشابهة

الشّىء لا يظهر عنه ما يشابهه كلّ المشابهة

اين قاعده نيز مانند قاعدۀ «الشىء لا يصدر عنه ما يضاده» ، در دو كتاب معروف صدر الدين قونوى كه عبارتند از: نصوص و مفتاح الانس مورد بحث قرار گرفته است. عبارت اين قاعده نيز مانند آن قاعده، در اين دو كتاب تفاوت اندكى را نشان مى‌دهد كه به‌هيچ‌وجه موجب تفاوت در معنى آن نيست. آنچه در اينجا ذكر شد، قدر جامع بين عبارت‌هاى دو كتاب است.

آنچه در كتاب نصوص آمده، عبارت است از اين جمله: «و لا يثمر شىء و لا يظهر عنه أيضا عينه و لا ما يشابهه مشابهة تامّة» و آنچه در كتاب مفتاح الانس آمده، عبارت است از جملۀ: «الشّىء لا يثمر ما يشابهه كلّ المشابهة» . به روشنى معلوم است كه هردو عبارت در دو كتاب مزبور به يك معنى دلالت دارند، و آن اين است كه چيزى كه از يك شىء ظاهر مى‌گردد، هرگز با آن شىء مشابهت كامل ندارد.

برهان قاعده

صدر الّدين قونوى براى اثبات اين قاعده به دو وجه استدلال مى‌كند:

وجه اول اينكه اگر اثر شىء با خود شىء از هرجهت مشابهت كامل داشته باشد، لازم مى‌آيد كه وجود در يك حقيقت و يك رتبه بر وجه واحد دوبار حاصل شود؛ و اين تكرار وجود و تحصيل حاصل است؛ و چون‌كه تحصيل حاصل محال است، چيزى كه موجب تحصيل حاصل مى‌شود نيز امكان‌پذير نخواهد بود.

وجه دوم اينكه اگر بين اثر و مؤثر، مشابهت كامل وجود داشته باشد، لازم مى‌آيد كه وجود اثر از هرگونه فايده‌اى خالى باشد و چيزى كه از هرگونه فايده خالى باشد عبث است؛ و اين امر در مورد حق تبارك و تعالى كه اصل الاصول و مؤثر حقيقى است، ناروا و محال است؛ چنان‌كه مى‌گويد: