قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٨٩ - الازدياد فى العظم يوجب الاشتداد فى الكيف

اين تدارك انجام نمى‌شود و انفعال افزايش مى‌يابد و قهرا از شدت آتش كاسته مى‌شود ١.

و اين از آن جهت است كه فاعل در طبيعيات را منفعل مى‌دانند و در اين مقام مثالى ذكر كرده‌اند:

هرگاه شخصى در آب سرد انبوه فرو رود، از شخصى كه در آب سرد قليل فرو رود، احساس سردى بيش‌ترى مى‌كند، و اين نه از آن جهت است كه كيفيت در آب انبوه شديدتر است، بلكه از جهت آن است كه هنگام فرو رفتن در آب قليل، اجزاء آب كه مجاور بدن است در اثر حرارت بدن انسان، گرما را مى‌پذيرد و به علت قلّت اجزاء آب، آن گرمى جبران نمى‌شود. در نتيجه شخص منغمر در آب احساس سردى كم‌تر مى‌نمايد. در حالى كه هنگام فرو رفتن در آب انبوه، اگرچه اجزاء آب كه مجاور بدن شخص است، در اثر حرارت بدن گرما مى‌پذيرد، ولى اجزاء انبوه آب آن حرارت را جبران مى‌كند و در نتيجه شخص منغمر در آب، احساس سردى بيش‌ترى مى‌نمايد و به اين ترتيب شدت را در آب انبوه يا آتش عظيم از ناحيه كيفيت آن نمى‌دانند، بلكه شدت را از ناحيه مقدار و كميت آن مى‌پندارند.

دربارۀ مثال مورد بحث اشكال ديگرى را مطرح كرده و چنين گفته‌اند: اگر بنا باشد اين قاعده صحيح باشد و همواره زيادتى در مقدار چيزى سبب اشتداد در كيفيت آن چيز باشد، لازم مى‌آيد كه نسبت برودت آب دريا مثلا با آب قليل همان نسبت عظمت آب دريا با آب قليل باشد. در حالى كه چنين نيست؛ يعنى هرگز نسبت برودت آب دريا با آب قليل، برابر نسبت عظمت آن با آب كم نيست. بلكه فاصله بين آن دو نسبت، بسيار است.

ابن سينا در كتاب شفا، بخش طبيعيات با تفصيلى كه در اين مختصر مجال ذكر آن نيست، به اين دو اشكال پاسخ داده و از مفاد قاعده دفاع كرده است. بنابراين هرگونه زيادتى در چيزى-كه عبارت است از تغيير در كميت-موجب اشتداد در كيفيت آن چيز مى‌گردد. بنابراين اگر قاعده را به صورت ديگرى مطرح، و آن را با تعبير ديگرى ادا كنيم، خيلى مناسب خواهد بود. يعنى به جاى جملۀ «الازدياد فى العظم يوجب الاشتداد فى الكيف» بگوييم: «الازدياد فى الكميّة يوجب الاشتداد فى الكيفية» .

اين قاعده با مسئلۀ ديگر كه عبارت است از تبديل كميت به كيفيت، نبايد اشتباه گردد

[١] همان. ص ١١٦.