قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٢٨ - لكل سافل قوة امكان الوصول الى ما هو اعلى منه

لكلّ سافل قوّة إمكان الوصول إلى ما هو أعلى منه

پس از اثبات حركت در جوهر جهان، پى‌بردن به مفاد اين قاعده براى اهل بصيرت بسيار آسان و مفهوم آن در اذهان روشن و جلوه‌گر است. شايد پيش از اثبات حركت جوهريه مفهوم اين قاعده براى اهل انديشه به اين مرحله از وضوح نبود و شايد هم پذيرفتن آن به‌طور كلى اشخاص را دچار اشكال مى‌نمود. به اين مناسبت است كه مى‌بينيم فاتح قلعۀ حركت جوهريه، صدر المتألّهين شيرازى، با كمال اطمينان اين قاعده را مورد بحث قرار داده و بر آن تكيه مى‌كند؛ چنان‌كه مى‌گويد:

فقد علم أنّ لكلّ سافل قوّة إمكان الوصول إلى ما هو أعلى منه ١

صدر المتألّهين در اينجا براى اثبات قاعده از عشق و شوق غريزى نسبت به مافوق، كه در هرموجودى از موجودات عالم نهفته است، استفاده مى‌كند و اضافه مى‌كند كه اين عشق و شوق غريزى نسبت به مافوق را كه در كليۀ موجودات عالم وجود دارد، از طرق مختلف مى‌توان اثبات نمود.

در برخى از موجودات عشق و شوق غريزى به مافوق بديهى است و در برخى ديگر محسوس است، به‌طورى كه مشهود بالعيان است. در برخى هم به‌وسيلۀ برهان كشف مى‌گردد و بالاخره از طريق استقراء مى‌توان اين خاصيت را در كليۀ موجودات اثبات نمود. سرانجام حدس صحيح را نيز براى اثبات قاعده به كار مى‌گيرد. سپس براى اثبات قاعده دو برهان اقامه مى‌كند:

برهان اول اين است كه حق، تبارك و تعالى، كه مبدأ كل و فاعل همۀ موجودات است، خير محض و صرف وجود است. به‌طورى كه هيچ‌گونه شر و نيستى در ساحت پاكش راه ندارد و هرچيزى كه خوبى محض و هستى صرف باشد، همواره مطلوب موجودات

[١] الاسفار الاربعة. ج ٥، ص ٢٠١.