قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٥ - برهان مشهور استحاله انتقال عرض

برهان مشهور استحالۀ انتقال عرض

امام فخر رازى (٥٤٤-٦٠٦ ه‌ ق.) مى‌گويد:

البرهان المشهور فيه انّ العرض لا يخلو إما أن يكون محتاجا الى الموضوع أو لا يكون. فان لم يكن محتاجا الى الموضوع إمتنع أن يعرض له ما يصيره محتاجا الى الموضوع. فانّ الغنى بذاته لا يصير محتاجا الى شىء آخر لأجل عارض يعرض له؛ و إن كان محتاجا فلا يخلو إما أن يكون محتاجا الى موضوع معيّن أو موضوع غير معين. و محال أن يكون غير معيّن، لأنّ الشىء المعيّن لا يقتضى أىّ شىء كان، فاذا لا بدّ له من موضوع معيّن فاذا خصوصيّة متعلّقة بذلك الموضوع فاذا يمتنع أن يفارق ذلك الموضوع. ١

مفاد برهان اين است كه عرض همواره از دو حال خارج نيست كه عبارتند از:

١. به موضوع نيازمند است.

٢. از موضوع بى‌نياز است.

در صورت دوم كه از موضوع بى‌نياز است، محال است چيزى بر آن عارض شود كه موجب نيازمندى آن به موضوع گردد، زيرا چيزى كه در حد ذات خويش بى‌نياز است، هرگز به وسيلۀ امرى خارج از ذاتش نيازمند نمى‌گردد. پس اين فرض از محل بحث خارج مى‌شود.

اما فرض اول كه به موضوع نيازمند است، نيز از دو صورت بيرون نيست كه به ترتيب عبارتند از:

١. به موضوعى معيّن و مشخّص نيازمند است.

٢. به موضوع غيرمعيّن محتاج است.

فرض دوم كه به موضوع غيرمعين محتاج باشد، محال است. زيرا شىء معيّن و مشخّص هرگز شىء غير معيّن را اقتضا نمى‌كند. در اين صورت، ناچار فرض اول متعيّن مى‌گردد كه عرض به موضوع معيّن و مشخّص نيازمند است، و در آن موضوع معيّن خصوصيتى موجود است كه نيازمندى عرض به لحاظ آن خصوصيت است. در اين هنگام امتناع مفارقت عرض از موضوع خود و هم‌چنين انتقالش به موضوع ديگر روشن مى‌گردد.

[١] المباحث المشرقية.١ ج، ص ١٥٢-١٥٣.