قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٨٨ - الازدياد فى العظم يوجب الاشتداد فى الكيف
الإزدياد فى العظم يوجب الإشتداد فى الكيف
يعنى هرگاه در مقدار و كميت شىء زيادتى حاصل شود، در كيفيت و چگونگى آن شىء نيز زيادتى حاصل مىشود. مثلا هرگاه در عنصر آتش زيادتى حاصل شود و از نظر كميت به مقدار آن افزوده گردد، در اين هنگام اگر قطعۀ آهنى در آن آتش انبوه قرار گيرد، به سرعت شگفتانگيز و در زمانى غيرمحسوس تفتيده مىگردد؛ ولى اگر همان قطعۀ آهن را در آتش ديگر كه از حيث مقدار به مراتب كمتر از آتش اول است بيافكنند، براى تفتيده شدن، به زمانى بيش از زمان اول نيازمند است؛ در حالى كه تماس قطعۀ آهن با آتش در هردو صورت يكسان است. يعنى تماس آن قطعۀ آهن با آتش انبوه از حيث حجم بيش از تماس آن قطعۀ آهن با آتش قليل نيست؛ زيرا تماس قطعۀ آهن با آتش در حجم معين و اندازۀ محدودى انجام مىگيرد و در اينگونه تماس، انبوهى و كمى آتش موجب تفاوت در تماس نمىشود ١.
با توجه به اين مقدمات و بررسى بيشتر در مثال مزبور به روشنى معلوم مىشود كه آتش انبوه از حيثت كيفيت شديدتر از آتش قليل است؛ و بهاينترتيب مفاد قاعدۀ مورد بحث ثابت مىشود.
برخى در مقام انكار برآمده و گفتهاند: در مورد مثال مزبور، يا هرمثال ديگرى كه مانند آن باشد، آتش انبوه از حيث كيفيت، شديدتر از آتش قليل نيست؛ بلكه فقط از جهت مقدار و كميت بيشتر است؛ و سبب شدت را در آتش انبوه كيفيت آن ندانسته بلكه تدارك اجزاء بعيد آن را سبب شدت پنداشتهاند. بهاينترتيب كه گفتهاند:
هرگاه در اجزاء نزديك آتش انبوه، انفعالى رخ دهد، اجزاء بعيد آتش آن انفعال را تدارك مىكنند و از پيشرفت انفعال جلوگيرى بهعمل مىآيد. در حالى كه در آتش قليل
[١] شفا، بخش طبيعيات. ص ١١٧.