قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٦٢ - الشىء كلّما كان أشد تحصلا كان اكثر فعلا و أقلّ انفعالا

الشّىء كلّما كان أشدّ تحصّلا كان أكثر فعلا و أقلّ إنفعالا

شىء موجود هراندازه از حيث تحصّل و هستى شديدتر باشد، فعل بيش‌تر و انفعال كمترى خواهد داشت؛ و هراندازه كه اين قاعده معتبر است، قاعدۀ ديگرى كه از حيث مفهوم مقابل اين قاعده است نيز معتبر خواهد بود؛ و آن قاعده عبارت است از اين‌كه:

الشّىء كلّما كان أضعف تحصّلا كان أكثر إنفعالا و أقلّ فعلا

يعنى شىء موجود، هراندازه از حيث تحصّل و هستى ضعيف‌تر باشد، انفعال بيش‌تر و فعل كم‌ترى خواهد داشت.

صدر المتألّهين قوّه را به دو قسم فعلى و انفعالى تقسيم مى‌كند و براى هركدام از آنها اقسامى را برمى‌شمرد كه از حيث شدت و ضعف با يكديگر متفاوت‌اند؛ سپس به عنوان ضابطه و تعيين ميزان شدت و ضعف در نيروهاى فعلى و انفعالى، اين قاعده را ذكر مى‌كند. براى قوۀ فعلى كه عبارت است از نيروى فاعل، سه درجه قائل مى‌شود:

اول اينكه فعل فاعل به يك امر معين محدود باشد، مانند فعل فاعل طبيعى.

دوم اينكه افعال بسيارى از فاعل صادر گردد، ولى در عين بسيارى، به يك حدّى معين محدود باشد؛ مانند كليۀ افعالى كه از شخص فاعل مختار صادر مى‌شود كه اين افعال برحسب اختلاف ارادۀ شخص متفاوت مى‌شوند، ولى همواره به يك حدّى معين محدود نخواهند بود.

سوم اينكه افعال از فاعلى صادر شوند كه به هيچ حدّى محدود نگردند؛ مانند افعال حق تبارك و تعالى كه چون صفت فاعليت او مانند ساير صفاتش غير متناهى است، افعالش نيز غيرمتناهى است.

درياى فعل حق را كرانه‌اى نيست، چنان‌كه قدرت كامله‌اش را پايانى نه. «قُلْ لَوْ كٰانَ اَلْبَحْرُ مِدٰاداً لِكَلِمٰاتِ رَبِّي لَنَفِدَ اَلْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمٰاتُ رَبِّي» شاهد فعلش و «إِنَّ اَللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» آيت قدرتش مى‌باشد. همان‌طور كه در درجات سه‌گانۀ قوۀ