خياليۀ نفس ناطقه است. در اين مرتبه از مراحل نفس ناطقه، كليۀ صورت‌هاى عالم بدون ثقل ماده به نحو بارزى تمثل پيدا مى‌كند. به‌طورى كه نحوۀ وجود هرموجودى در اين مقام فقط يك نوع ظهور مثالى مى‌باشد؛ و بدين جهت حكما اين عالم را عالم مثال ناميده‌اند. در مورد عالم مثال حكما سخن‌هاى بسيار گفته‌اند. برخى از حكما به وجود دو عالم مثال معتقد شده‌اند كه يكى از آنها را «عالم مثال متصل» و ديگرى را «عالم مثال منفصل» مى‌گويند. در كيفيت ارتباط و نحوۀ اتصال اين دو عالم با يكديگر نيز سخن‌هاى فراوان گفته شده است. نام‌هاى بسيار ديگرى نيز بر عالم مثال اطلاق شده كه همۀ آن مسائل از دايرۀ بحث ما بيرون است. آنچه در اينجا به عنوان يك مسئله مورد بحث واقع شده و بر قاعدۀ «كلّ هيولى هى ألطف وجودا فهى أسرع قبولا للصّورة» مبتنى مى‌باشد، اين است كه صور ادراكيه اعم از اين‌كه مثالى باشند يا عقلى كامل‌تر از صور ماديه مى‌باشند. زيرا هيولاى جهان عقلى كامل‌تر و شريف‌تر از هيولاى جهان مادى است. و هرموجودى كه داراى هيولاى كامل‌تر باشد، داراى صورت كامل‌تر نيز خواهد بود. ميان هيولاى عالم عقلى و هيولاى جهان مادى غير از تفاوت از حيث رتبه و مقام، تفاوت‌هاى ديگرى نيز گفته شده است كه از دايرۀ بحث ما در اينجا خارج است. عبارت صدر المتألهين در باب اين قاعده چنين است:

إعلم أنّ كلّ هيولى هى ألطف وجودا فهى أسرع قبولا للصّورة. و أيضا كلّ هيولى هى أبسط جوهرا و أشدّ روحانيّة فهى أشرف صورة و كمالا لما سبق، من أنّ التّركيب بين المادّة و صورتها تركيب إتحادى، كالتّركيب بين الجنس و الفصل، فلا بدّ أن يكون بينهما مناسبة قويّة موجبة للإتّحاد، و لنوضح ذلك بمثال. ألا ترى أنّ الماء العذب لمّا كان جوهره ألطف من جوهر التّراب صار أسرع إنفعالا و أحسن قبولا من التّراب لكلّ ما يقبله من الأشكال و الأصباغ و الطّعوم و غيرها، و هكذا لمّا كان الهواء ألطف منهما و أشرف و أشدّ سيلانا صار أسرع انفعالا و. سهل قبولا لما يقبله، و جميع مقبولاته اشرف و ألطف من مقبولات الأرض و الماء و هى الرّوائح و الأصوات. و هكذا الشّعاع و الضّياء يكون قبوله لما يقبله فى أسرع زمان بل فى آن، و ما يقبله من الألوان و الأشكال هى أشدّ روحانية و قربا من عالم الرّوحانيات. و كذا الرّوح النّفسانى المنبعث من تجويف القلب الصّاعد إلى تجويف الدّماغ هو ألطف و أشرف ممّا سبق من