قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٥١ - كل ممكن زوج تركيبى

كلّ ممكن زوج تركيبى

اين قاعده، از امّهات قواعد فلسفى است و در حكمت متعاليه حائز اهميت بسيار است.

براساس اين قاعده، ريشۀ هرگونه تركيب و امتزاج را در معنى «امكان ذاتى» بايد جستجو نمود؛ چنان‌كه بساطت و واحديت و نظاير اين معانى را خارج از افق امكان و ملازم با وجوب بايد دانست. اين قاعده عبارت است يك قضيۀ موجبۀ كليه كه موضوع آن را كلمۀ «ممكن» ، و محمول آن را كلمۀ «زوج تركيبى» و تشكيل مى‌دهند. كلمۀ «امكان» برحسب اصطلاح حكما در موارد مختلف استعمال مى‌شود. موارد استعمال امكان عبارتند از:

١. امكان ذاتى

٢. امكان وقوعى

٣. امكان استعدادى

٤. امكان فقرى

٥. امكان استقبالى

براساس تقسيم‌بندى ديگر، امكان را به دو نوع خاص و عام نيز تقسيم نموده‌اند كه يكى را امكان خاص و ديگرى را امكان عام مى‌گويند. چون شرح يكايك موارد استعمال امكان از حوصلۀ اين مختصر بيرون است، از هرگونه تفصيل در اين باب خوددارى مى‌شود؛ ولى نكتۀ قابل تذكر اين است كه مقصود حكما از معنى امكان در اين قاعده همانا «امكان ذاتى» است. «امكان ذاتى» ، عبارت است از سلب ضرورت وجود و عدم از يك مفهوم كلى كه آن را «ماهيت» مى‌گويند.

در مقابل امكان ذاتى، دو مفهوم ديگر وجود دارند كه آنها را قسيم امكان ذاتى بايد به حساب آورد. آن دو مفهوم عبارتند از:

١. وجوب ذاتى