قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٦٩ - الصّفة الواحدة المعينة لا تقوم بموصوفين

الصّفة الواحدة المعينّة لا تقوم بموصوفين

يك صفت معين هرگز به دو موصوف قائم نمى‌گردد. اين قاعده جز تعبير ديگرى از قاعدۀ معروف «العرض الواحد لا تقوم بالمحلين» چيز ديگرى نيست؛ زيرا نسبت صفت به موصوف همواره نسبت عرض است به موضوع خود. امتناع قيام عرض واحد به دو محل را امام فخر رازى مورد بحث قرار داده و براى اثبات آن دو برهان اقامه نموده است.

برهان اول، عبارت است از اين‌كه هرگاه قيام عرض واحد به دو محل جايز باشد، از دو حالت بيرون نيست كه به ترتيب عبارتند از:

١. تقسيم اجزاى عرض واحد به اجزاى محل به طورى كه هرجزئى از اجزاى عرض در جزئى از اجزاى محل موجود باشند.

٢. عرض واحد به عنوان شىء واحد بعينه در دو محل موجود باشد.

حالت اول، از محل نزاع بيرون و از دايرۀ شمول قاعده نيز خارج است. زيرا مورد بحث در اين قاعده عرض واحد است، بدون اين‌كه به اجزاء مختلف تقسيم گردد.

اما حالت دوم، كه شىء واحد بعينه در دو محل موجود باشد، بدون ترديد محال است؛ زيرا ضرورت عقل حاكم است كه اگر شىء در يك محل موجود باشد هرگز نمى‌تواند بعينه در محل ديگرى نيز موجود باشد.

برهان دوم، عبارت است از اينكه هرگاه قيام عرض واحد به دو محل جايز باشد و در همان حالت فرض كنيم كه آنچه قائم به دو محل است، عبارت است از دو عرض، در اين هنگام حالت دو عرض در اثنينيت، درست مانند حالت عرض واحد است و اين امر مستلزم اين است كه بين دو بودن و يك بودن هيچ‌گونه امتيازى وجود نداشته باشد؛ در حالى كه اين امر بالضروره باطل و محال است.

باتوجه به آنچه گذشت، به روشنى معلوم مى‌شود كه قيام عرض واحد به دو محل از