قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤١ - موارد جريان قاعده

قاعدۀ امكان الأخس

بيش‌تر كسانى كه از قاعدۀ امكان اشرف بحث كرده‌اند، قاعدۀ امكان اخس را نيز مورد بحث و گفت‌وگو قرار داده و از آن غافل نبوده‌اند. همواره اين دو قاعده مانند دو برادر مساعد و معاضد يكديگر بوده‌اند. چنان‌كه در باب قاعدۀ امكان اشرف گذشت، بسيارى از موجودات، متوسط بين دو حاشيۀ وجود، به‌وسيلۀ قاعدۀ امكان اشرف اثبات مى‌شوند، از اين جهت مى‌توان گفت بسيارى از موجودات ديگر بين دو حاشيۀ وجود، به‌وسيلۀ قاعدۀ امكان اخس قابل اثبات خواهند بود.

ملاّصدرا مى‌گويد ما قاعدۀ امكان اخس را در بسيارى از موارد به كار برده‌ايم ١و معلم فلاسفه، ارسطو، در كتاب اثولوجيا به آن اشاره كرده است؛ ولى با توجه به اينكه نسبت كتاب اثولوجيا به ارسطو خالى از اشكال نيست، اثبات اشاره نمودن ارسطو به قاعدۀ امكان اخس نيز بى‌اشكال نخواهد بود.

موارد جريان قاعده

حقيقت هستى، داراى دو طرف است كه آنها را دو حاشيۀ وجود مى‌نامند. از يك طرف به فعليت محض و كمال مطلق مى‌رسد و از طرف ديگر به قوۀ محض و پذيرش صرف منتهى مى‌گردد. آن طرف كه به فعليت محض و كمال مطلق مى‌رسد، عبارت است از واجب الوجود كه در شدت كمال و فضيلت غير متناهى و از حيث فعل پايان‌پذير است. و طرفى كه به قوۀ محض و پذيرش صرف ختم مى‌شود، عبارت است از هيولاى اولى كه در فقدان و قصور كمال، غيرمتناهى و در پذيرش فعليت‌ها بى‌پايان است. فاصلۀ بين اين دو طرف را مراحل متوسط وجود تشكيل مى‌دهد.

[١] اسفار. ج ٧. ص ٢٥٧.